|

امر «سنتی» همان اندازه متأخر است که «مدرن»

با ظهور اقتصاد جهانی مدرن در اروپای سده شانزدهم، جهان شاهد توسعه و برتری تجارت در بازار بود. بعدها این نظام تاریخی سرمایه‌داری نامیده شد و از آن پس سرمایه‌داری و اقتصاد جهانی به دو روی یک سکه بدل شدند. خصیصه بارز و اساسی اقتصاد جهانی سرمایه‌دارانه، تولید برای فروش در بازاری است که هدف نهایی آن بیشینه‌سازی سود است. اقتصاددانان کلاسیک بر آن بودند تا نشان دهند تولید برای بازار برخاسته از وضع طبیعی انسان است و تنها راه موجود. بعدها اقتصاددان دیگری همچون ايمانوئل والرشتاین مدعی شدند که چنین نیست. والرشتاین در کتاب «نظام جهانی مدرن» استدلال کرد که چنین شیوه تولیدی تنها یکی از چندین شیوه تولید ممکن است. او سال‌هاست که در پی شناخت نظام جوامع مدرن است که زاییده ظهور و رشد روند هژمونی اروپا بود. در این زمینه او به سه حوزه یا قلمرو مطالعاتی و پژوهشی اساسی توجه داشته است: نخست، روند تاریخی توسعه نظام جهانی مدرن، دوم، بحران نظام سرمایه‌داری جهانی در دوران معاصر و سوم، ساختار اجتماعی دانش و معرفت. کتاب حاضر که در سال 1974 منتشر شد بخش اول پروژه نظری والرشتاین را پوشش می‌دهد، با این زیرعنوان: «کشاورزی سرمایه‌دارانه و خاستگاه‌های اقتصاد جهانی اروپا در سده شانزدهم». کتاب مشخصاً درباره سده شانزدهم است و در زمان انتشارش به موضوع کمابیش ناشناخته‌ای می‌پرداخت: یک اقتصاد جهانی که عمداً با یک خط پیوند نوشته می‌شد. والرشتاین مدعی است مناسبات طبقاتی در آن دوره - نظام سرف‌داری و برده‌داری- نقشی بنیادین در شکل‌گیری نظام جهانی مدرن داشته‌اند. کتاب پرحجم است و پانوشت‌های مستقل بسیاری دارد. تا جایی که بعد از انتشار منتقدی با لحنی نه‌چندان دوستانه، گله کرده بود که پانوشت‌ها از سر و روی صفحه‌ها بالا می‌روند. ولی بعد از چاپ کتاب واکنش‌ها والرشتاین را شگفت‌‌زده کرد. نقدهای بسیاری در نیویورک‌تایمز، ساندی‌بوک ریویو و برخی نشریات مهم آمریکایی نوشته شد. از یک‌سو، ستایش‌های شگفت‌آوری نسبت به کتاب ابراز می‌شد، و از سوی دیگر در معرض نکوهش‌های شدیدی بود. دو دسته نقد که از اردوگاه‌های مختلفی مطرح می‌شدند. یک سال بعد انجمن جامعه‌شناسی آمریکا کتاب را بهترین اثر پژوهشی انتخاب کرد. کتاب به‌سرعت به زبان‌های بسیاری ترجمه شد و فروش بسیار خوبی داشت. اکنون ترجمه فارسی آن نیز در دسترس است و خواننده فارسی‌زبان می‌تواند بعد از دهه‌ها کتابی را به دست بگیرد که از فیلترهای نظری مهمی عبور کرده است. توضیح والرشتاین در مقدمه بهترین معرفی برای خط‌ومشی کتاب است: «در آن زمان می‌اندیشیدم که مباحثه‌ام در درجه اول با جامعه‌شناسان وبری است - نه خود ماکس وبر، بلکه با استفاده‌ای که در دوره پس از 1945 از مقولات او در جامعه‌شناسی ایالات متحده (و تا حدی، جامعه‌شناسی جهان) می‌شد. کتاب وبر درباره اخلاق پروتستان، به‌طرزی بسیار گسترده، اینگونه تفسیر می‌شد که منظور آن این است که وجود گونه‌های معینی از ارزش‌ها شرط لازم آن‌ چیزی است که در دوره پس از 1945، اغلب مدرن‌گری یا توسعه اقتصادی نامیده می‌شد. رویه پژوهشی معمول در آن زمان، بررسی کشور به کشور بود. در پی آن، نوعی نظم سلسله‌مراتبی گاه‌نگاشتی از سیر پیشرفت پدید آمد. کدام کشور در رده نخست قرار دارد؟ کشور بعدی کدام است؟ پس از آن کدام کشور است؟ و پرسش منطقی بعدی این بود که یک کشور اکنون باید چه کند تا به رده بالاتر برود؟ ... من در طلب به‌چالش‌کشیدن این روایت از چندین جهت برخاستم. نخست از همه، بر آن پای می‌فشردم که این فرایند را نمی‌توان کشور‌به‌کشور بررسی کرد، بلکه آن را تنها می‌توان در مقوله بزرگ‌تری بررسی کرد که یک نظام جهانی (واژه جهانی هم‌معنا با جهانگیر نیست) می‌نامیدمش - یک نظام جهانی، آنچنان که برودل تعبیر می‌کرد. دوم اینکه، حکم کردم که ارزش‌های مورد بحث به دنبال دگرگونی‌های اقتصادی‌ای که در حال وقوع هستند می‌آیند، نه‌آنکه پیش از آن‌ها باشند. حکم کردم که تنها با قراردادن دولت‌های مختلف در رابطه‌شان با یکدیگر است که می‌توانیم بفهمیم چرا برخی کشورها از نظر کارایی تولید و انباشت ثروت پیشتاز هستند. و سوم اینکه، هم ستیزه اصلی وبری‌های پس از 1945، هم ستیزه مدرن در برابر سنتی را رد می‌کردم. درعوض، با این استدلال دستخوش تحول اعضای به‌اصطلاح مکتب وابستگی همچون سمیر امین و آندره گوندر فرانک وجه اشتراک داشتم که امر «سنتی» همان اندازه متأخر است که «مدرن»، و این دو با همدیگر پدید آمده‌اند، به‌گونه‌ای که می‌توانیم، به تعبیر مشهور فرانک، از «توسعه توسعه‌نیافتگی» سخن برانیم».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.