«سیاستورزی اردوگاهی» یا «احزاب قوی» مسئله این است
گشودن فضای «گفتوگو»؛ مقدمه آشتی
محمد صادقی
ملکالشعرای بهار در ابتدای کتاب «تاریخ مختصر احزاب سیاسی در ایران» باور دارد که از آغاز مشروطه دو حزب (مشروطهخواه و مخالف آن) پیدا شد. البته این تعبیری است که او به کار برده، ولی شاید اگر آنها را دو جریان و نه دو حزب، بخوانیم، دقیقتر باشد. دیگر اینکه، او چون خودش در یکی از این جریانها قرار داشته، مقایسهای که میان «اعتدالیون» و «دموکراتها» انجام داده، جای تردید دارد زیرا هر دو گروه اصلاحگرا بودند، یعنی اعتدالیون طرفدار اصلاحات در چارچوب قانون مشروطه و دموکراتها هم خواهان اصلاحات بودند ولی تندرویهایی داشتند. برای نمونه، در مجلس اول که براساس صنفها تشکیل شد، وقتی تندروها دست بالا را گرفتند، میگفتند بهتر است هر شهر نماینده خود را داشته باشد که حرفی مترقی بود. اما واقعیت این بود که اختیار مردم در شهرها و روستاها در دست خانها بود. به این معنا که سرانجام، خانها بودند که در بازی قدرت، حرف اول و آخر را میزدند. میرزاعبدالرحیم طالبوف در اشاره به همین تندرویها بود که میگفت: «ایرانی که تاکنون اسیر یک گاو دوشاخه استبداد بود اما بعد از این اگر اداره خود را قادر نشود به گاو هزارشاخه رجاله دچار گردد. آنوقت مستبدین به نابالغی ما میخندند و دشمنان اطراف شادیکنان لاحول گویند».
اکنون اگر با قدری مسامحه و در جریانشناسی سیاسی معاصر، جریانهای اصلی را همان دو جریانی تصور کنیم که ملکالشعرای بهار در تقسیمبندی خود از آنها نام برده، به نظر میرسد در آرایش سیاسی کشور هنوز هم آن دو جریان (مشروطهخواهان و مخالفان آن) هستند که در شکلهای مختلف و در روندی مستمر به رقابت با هم میپردازند. جریانهایی تندرو و اعتدالگرا که همچنان به صورت حزبی، عمل نمیکنند و در تعریف و چارچوب کار حزبی قرار نمیگیرند. بلکه جریانها و گروههایی هستند که به طور محفلی عمل میکنند و در بزنگاههایی مانند «فصل انتخابات» به صورت اردوگاهی وارد صحنه سیاسی میشوند. درحالیکه کار حزبی کاری تعریفشده در دموکراسی است و بدون آن، کار سیاسی معنای دقیق و کارآمدی نخواهد داشت. از گذشته تا امروز نتیجه انتخابات دوم خرداد 1376 یکی از شگفتیهای دوران ما بود. اگر کتاب «کالبدشکافی ذهنیت اصلاحگرایان» را بخوانیم، آشکار است که شخصیتهای درون اردوگاه پیروز که بعدها به اصلاحطلبان شهرت یافتند، تصوری از آن پیروزی در ذهن نداشتند. آنها در سال 1376 برای جمعآوری رأی قابلقبولی به میدان آمده بودند تا سپس با تکیه بر پایگاه رأی خود، یک حزب سیاسی تشکیل دهند و یک کار تشکیلاتی منظم و منسجم را سامان دهند. بنابراین آنها هدفمند وارد عرصه سیاسی شده بودند اما خودشان بیش از همه غافلگیر شدند و با پیروزی در انتخابات، وارد عرصه قدرت و اجرائی کشور شدند. در آن بزنگاه، آنها که با هدف و برنامه دیگری به میدان آمده بودند، پا به عرصهای گذاشتند که به اندازه کافی برای آن آماده، منسجم و دارای برنامههایی کارآمد نبودند. البته آن دوره هشتساله، دورهای متفاوت، پربار و بهویژه به لحاظ فرهنگی، بسیار درخشان بود اما نقصهایی هم داشت که قابل کتمان نیست. شاید بزرگترین نقص هم همان رفتار همیشگی سیاستپیشگان ما باشد که وقتی در قدرت قرار میگیرند نخستین اقدام آنها به حاشیهراندن و کنارگذاشتن شمار زیادی از نیروهای غیرهمسو است که این رفتارها نشانه بلوغ سیاسی نیست. اینگونه رفتارها همواره و در همه دورهها، کموبیش جریان داشته و دارد. یعنی در غیاب کار حزبی، برنامهمحوری و شایستهسالاری، فراخواندنِ یاران محفلی و اردوگاهی و گاهی هم «قوم و خویشبازی» در دستور کار قرار میگیرد و چنین شیوههایی همواره کشور را دچار خسارت کرده است. همچنین جریان اصلاحطلب اگر در انتخابات ریاستجمهوری سال 1384 با مدارا و تدبیر بیشتری عمل کرده بود، هم پیروزی دیگری برای جریانهای اصلاحطلب و اعتدالگرا به دست میآمد و هم اینکه از ورود جریانی ناکارآمد و تندرو به قدرت جلوگیری میشد اما شوربختانه چنین نشد. در نظر داشته باشیم که جریان اصولگرا همواره از دوم خرداد به اینسو، جریانی بوده که شکستهای سنگینی خورده و اگر هم پیروزیهایی به دست آورده بیشتر به خاطر چند دستهشدن اصلاحگرایان یا حضور «کمرنگ» یا «کمرنگشده» آنها در عرصه رقابتها بوده است. حتی دولت احمدینژاد هم نتوانست اصولگرایان را از وضعیت تلخی که داشتند رهایی بخشد زیرا آن دولت با مدیریتی هیجانزده و ناکارآمد، اختلاسهای سرسامآور، تخلفهای اداری و مالی فراوان، قانونگریزیهای مستمر و... راه پیمود و صحنه تلخی را پیشِروی پشتیبانهای خود قرار داد. بنابراین آنها خود را از او جدا میکنند و او نیز خود را از آنها جدا میسازد ولی واقعیت این است که اینها متعلق به یک اردوگاه هستند و شاید فقط گاهی رفتارها و جهتگیریهای متفاوتی داشته باشند. اما به لحاظ فکری و اجرائی همگی در درون یک اردوگاه تعریف میشوند. درسهایی مقدم بر درس سیاست میدانیم که دموکراسی منهای حاکمیت قانون، حزبهای قوی، مطبوعات آزاد، آزادی بیان و... تعریفپذیر نیست اما همواره شبهمسائلی برجسته میشوند، برای نمونه بحثهایی درباره دموکراسی پارلمانی یا دموکراسی ریاستی بیشتر مورد توجه قرار داشته تا مسائل اصلی! گویا ما درسهای دموکراسی را آموختهایم و تمرین کردهایم و فقط در شکل و شمایل است که دچار نقص هستیم، درحالیکه چنین نیست. از مشروطه تاکنون، کارهای فکری و روشنفکری ما چندان که انتظار میرود عمیق و هدفمند نبوده و نیست. ازاینرو مردم همچنان با بسیاری از مفاهیمی که مرتب هم استفاده میشوند آشنایی دقیقی ندارند. یعنی از مفهوم دموکراسی، از کارایی حزبها، از ضرورت آزادی مطبوعات، از مفهوم جامعه مدنی و... چنانکه باید سر درنمیآورند و این هم یک واقعیت تلخ است. همواره در بزنگاههای سیاسی بهویژه هنگامی که «چرخش قدرت» و «تقسیم قدرت» در جریان است، مناقشهها و بحثهای سیاسی داغتر میشوند. فحشدادن و ناسزاگویی اوج میگیرد، رقیب را به هر روشی از پایدرآوردن چشمگیر میشود، لگدکوبکردن دیگری، دروغگویی و تهمتزدن رواج بیشتری مییابد و اگر اینها را در جامعهای ارزیابی کنیم که به شعر و شعارهای معنوی خود مینازد، با تناقضهای وحشتناکی روبهرو میشویم. از سویی، همواره بعد از مشخصشدن نتیجه رأی مردم، گروهها و جریانهایی که احساس باخت میکنند به جای بازنگری در اندیشه و عمل خود، انتقامجویی پیشه میسازند، به چیزی غیر از سهم خود در قدرت نمیاندیشند و البته در سویی دیگر نیز برخی که به منافع ملی بهای بیشتری میدهند، از موضوعهایی همچون آشتی ملی سخن میگویند. اما واقعیت این است که ما با «جامعهای گفتوگویی» فاصله داریم (بدون گفتوگو و همکاری هم تأمین منافع ملی و هر حرکت سازندهای غیرممکن است) زیرا همه میخواهیم طرف مقابل سر عقل بیاید. همه خود را در جایگاه حق و مساوی با حق میپنداریم و در چنین وضعیتی «گفتوگو» شدنی نیست. گفتوگو زمانی شدنی و مؤثر است که ما وقتی وارد آن میشویم از قبل پذیرفته باشیم که همه حقیقت در مشت ما نیست. ولی ما بیشتر برای نشاندن طرف مقابل بر سر جای خود است که وارد مکالمه میشویم و این دیگر «گفتوگو» نیست زیرا ما از قبل تکلیف خودمان را با همه مسائل و مشکلات روشن کردهایم و فقط قصد داریم برای ارائه بیانیه خود نزد دیگری برویم و دیگری را مخاطب قرار دهیم. در غیابِ گفتوگو و مدارا و باور به همکاری جمعی، آنچه در جامعه ما و همینطور در عرصه سیاست رخ مینماید، موجی از ناسزاگویی، نفرتپراکنی، انتقامجویی و دیگرستیزی است و اینها نشانههای بارز نقصهای فرهنگی ماست. نقصهای فرهنگی هم با کار فرهنگی و آموزشی رفع میشوند، نه با هیچ روش دیگری! ما در جامعهای زندگی میکنیم که اعتماد در آن به واژه غریبی تبدیل شده و به تعبیری مدام به همدیگر سفارش میکنیم و هشدار میدهیم بلکه آسیبی نبینیم. اما سفارش و هشداری درباره آسیبنرساندن به دیگران کمتر در کار است! چرا به چنین وضعیتی دچار شدهایم؟ بیتردید عوامل فراوانی در کار بوده و هست اما این نکته غیرقابلکتمان است که ما به اعتماد و بلکه به عشق نیاز داریم. این واژههای غریب، نیازمند توجه بیشتری هستند. در عرصه سیاست، مهاتما گاندی، آموزگار اخلاقمداری است که در راه مبارزه سیاسی خود، عشق را به جای نفرت نشاند و «قدرت عشق» را در جهت اصلاح سیاسی، آشکار کرد. جامعه ما با وجود گرفتاریهای اخلاقی فراوانی که دارد، قبل و بیش از درسهای سیاسی رایج، به درسهای اخلاقی چنین شخصیتهایی نیاز دارد؛ درسهایی زندگیساز که نه روشنفکران ما چنان که باید به آنها توجه داشتهاند، نه سیاستپیشگان و دولتمردان ما و همین طور کسانی که تنظیم برنامههای درسی کودکان و نوجوانان ما را در این سالها برعهده داشتهاند. گاندی کسی بود که بدون هیچ توپ، تانک و تفنگی، بدون هیچ خشونت، نفرت و جنگی، به پیروزی دست یافت و پیروزی او، پیروزی همه بود، نه این گروه یا آن گروه. گاندی در کتاب «مهاتما گاندی و مارتین لوترکینگ: قدرت مبارزه عاری از خشونت» نوشته مری کینگ (ترجمه شهرام نقشتبریزی) میگوید که من پی بردهام که در میانه ویرانیها زندگی همچنان جریان دارد و از قانونی برتر از قانون ویرانی سخن میگوید؛ قانونی که به جامعه نظم و نشاط میبخشد و آنگاه زندگی ارزش زیستن مییابد، او میگوید: «هر کجا که مناقشه و ناسازگاری میبینید و هر کجا با حریفی روبهرو میشوید، با عشق مغلوبش سازید. من با همین روش ساده، این قانون را در زندگی خود به کار بستهام. البته این حرف، به آن معنی نیست که تمامی مشکلات من حل شدهاند، بلکه فقط دریافتهام که این قانون عشق، به مشکلاتی پاسخ داده که قانون ویرانی هرگز پاسخی به آنها نداده است». او به این نکته که عشق اگر قطرهقطره ببارد، همانطور که قطرهای باران از آسمان میبارد و زود خشک میشود و هدر میرود توجه داشت، از اینرو باور داشت که اراده و عشقی قوی کارسازتر از هر نیرویی است: «تنها، رگباری شدید میتواند خاک را تا اعماقش خیس کند. به همین ترتیب، تنها بارش بیمضایقه عشق است که بر نفرت غلبه میکند. اشتباه شما در این است که از دیگران توقع درستی و حقانیت دارید. شما خود باید همچنان درست و برحق باشید. عشقی که سپاس و عوضی مطالبه میکند، عشق نیست». گاندی باور عمیقی به دموکراسی، عدالت و آزادی داشت و جهانی بهتر در نظر او، جهانی بود که همه برای یکدیگر و رفاه عمومی تلاش کنند و نهفقط در جهت تأمین خواستهها و آرزوهای خود. از دیدگاه او: «جوهره دموکراسی عبارت است از هنر یا علم بسیج تمامی منابع فیزیکی، اقتصادی و روحی همه اقشار مردم و بهکارگیری آن در جهت خدمت به منافع مشترک عموم... تا زمانی که حتی یک زن یا مرد سالم از داشتن شغل و غذا محروم است، آرامگرفتن و تناول غذایی کامل و بیکموکاست شرمآور است... محو استثمار فقرا، از میانبرداشتن چند میلیونر نیست، بلکه راه آن، از میانبردن جهل و نادانی فقرا و آموزش عدم همکاری با استثمارگرانشان، به آنهاست». یکی از مهمترین سخنان گاندی که بهویژه در روزگار ما و در جهانی که ارتباطات با بهره از رسانههای گوناگون تشدید شده، این است که میگفت: «آنچه دموکراسی حقیقتا برای حفظ کارایی خود نیاز دارد، اطلاع مردم از واقعیتها نیست، بلکه آموزش صحیح است. عملکرد حقیقی مطبوعات نیز باید آموزش افکار عمومی باشد، نه تزریق تصورات و احساسات غیرضروری به ذهن مردم». و این همان نکتهای است که اهالی مطبوعات در ایران توجه چندانی به آن نداشته و ندارند. بیش از هر چیزی حجمی از اخبار و تحلیلهای خبری را بر سر مردم آوار میکنند ولی برای آموزش افکار عمومی و آگاهسازی شهروندان کار کمتری انجام میدهند. غفلت از کارهای فرهنگی و آموزشی یکی از نقصهای بسیار جدی ماست که نویسنده ارجمند کتاب «تقدیر ما تدبیر ما» بهخوبی آنها را واکاوی کرده است. راه دشوارِ دولت دوازدهم در انتخابات ریاستجمهوری 1392 مردم به جریانی تندرو در کشور «نه» گفتند و این «نه» را در سال 1396 با صدای بلندتری تکرار کردند. مردم راه صلح، اعتدال و میانهروی را برگزیدهاند و این خود بسیار جای اندیشیدن دارد. اکنون که بار دیگر مردم به دکتر حسن روحانی اعتماد کردهاند، مناقشه میان دو اردوگاه (اصولگرایی و اصلاحطلبی) اوج گرفته که درک آن چندان دشوار نیست و از سویی، چشمها به رئیسجمهور و روشها و انتخابهای جدید او دوخته شده است زیرا با وجود بسیاری از نقصها، ضعفها و گرفتاریهایی که به برخی از آنها هم اشاره شد، جهتگیریهای عاقلانه و اخلاقمدارانه میتوانند سرآغازی برای همکاری و همدلی بیشتر میان گروهها و جریانهای سیاسی باشند. بهرهگیری از افراد متخصص و کاردان (با هر گرایش سیاسی) که توانایی برعهدهگرفتن مسئولیتهایی را دارند، فضادادن به نیروهای تازهنفس و چالاک تا در کنار افراد باتجربه و کهنهکار پرورش یابند، تشویق افرادی که در زمینههای مختلف خدمت میکنند و برخورد قانونی با افراد خطاکار و مسئولیتگریز، مقابله شجاعانه با فسادهای گوناگون اداری، مالی و...، بازنگری در مواردی از قانون که موجب سوءاستفادههایی در دستگاههای دولتی شده و میشوند، تلاش مستمر برای شناساندن حقوق شهروندی و آموزشهایی که در این زمینه ضروری به نظر میآیند، گشودن سرفصلی با نام «جهان عاری از خشونت» در کتابهای درسی، بلکه شعاری نیک در آینده با تکیه بر کارهای آموزشی و علمی مستقر شود و... راهگشا به نظر میرسند. اما یکی از مسائل مهم نیز، مسئله اقتصادی است که حل آن، بدون استمرار همکاریهای ایران با جامعه جهانی، افزایش همکاریها با کشورهای پیشرفته و جذب سرمایهگذاریهای خارجی امکانپذیر نیست. برای پیشبرد این موضوع، دولت باید بیش از همیشه و با اطلاعرسانی و گزارشهای دقیق و تحلیلی مردم را با اهمیت آن بیشتر آشنا کند. اگر مردم دریابند که چنین رویکردی (همراه با اراده هموطنان برای کار و تلاش بیشتر) به گشایش اقتصادی و کاهش فقر، رکود و... میانجامد، هم حوصله بیشتری نشان خواهند داد و هم اینکه خود نیز در بخشهای خصوصی، با جهتگیریهای دقیقتری (و برای نفع همگانی) گام برخواهند داشت. آشتی ملی هم با تکیه بر آموزش گفتوگو و فضاسازی برای تمرین آن، گشودن فضای سیاسی برای همه جریانها و گروههای سیاسی و ایجاد مجالی مناسب برای راهاندازی یا بازسازی حزبها امکانپذیر است. سرانجام باید بپذیریم که همه شهروندان ایرانی و همه گروهها و جریانهای سیاسی در یک کشور زندگی میکنیم و منافع مشترکی داریم. حرکت در مسیر آزادی، عدالت و پیشرفت، حرکتی است که همه ما در آن برنده خواهیم بود و همینطور هر جهتگیری غلط و غیرعاقلانهای که کشور را دچار خطر کند برای همه ما خسارتآور خواهد بود. اگر دولت، از خود آغاز کند و همه گروههای سیاسی، چه موافق و چه مخالف با خود را برای همکاری فرابخواند (و نه اقدامهای نسنجیدهای که گاهی به باجدادن و راضی نگهداشتن برخی از گروهها یا جریانهای اقتدارگرا ختم میشوند) و از آنها بخواهد تا پیشنهادها یا راهحلهای خود را ارائه کنند و با تکیه بر نظر کارشناسها و عقل جمعی، پذیرای پیشنهادهای عاقلانه و راهحلهای مسئلهگشا باشد و آنها را به کار بندد، یک گام به جلو رفتهایم؛ گامی بلند برای رسیدن به بلوغ سیاسی.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.