|

نگاهی به نمایش «بوف نه‌چندان کور»

نوآوری در شکل و نگاه

عزیزالله حاجی‌مشهدی

در نگارش و تدوین خلاقانه متن نمایش‌نامه «بوف نه‌چندان کور» نیز انجام بیش از یک دهه کار و پژوهش و بازنویسی‌های چندباره و خوانش مکرر «بوف کور» نوشته «صادق هدایت» و نگره‌های بسیار پرتنوع و پرتناقضی را که در میان منابع داخلی و خارجی درباره این اثر کم‌نظیر در ادبیات داستانی دوران معاصر ایران وجود داشته است، باید یکی از مهم‌ترین دلایل موفقیت سجادی در به‌ثمررساندن و به‌اجرادرآوردن چنین نمایش متفاوتی به حساب آورد. سجادی در «بوف نه‌چندان کور»، بی‌آنکه از جوهره اصلی اثر و مضمون و درون‌مایه کار صادق هدایت چندان فاصله بگیرد، با حفظ لحن کلی منبع اصلی روایت خود و وفاداری به فضای سراسر آمیخته به نگاه رؤیاگونه و گاه توهم‌زده بوف کور، برداشتی منحصربه‌فرد از این داستان را به شکل نمایشی در فضایی به‌درستی «تازه» و «تجربه‌گرایانه» و درعین‌حال سرشار از نماد و نشانه‌های هنر هیجان‌نما (Expressionism) برای نمایش عواطف و هیجان‌های درونی و بیان احساس‌هایی مانند: ترس، نفرت، عشق و اضطراب و دلهره، ارائه داده است که تا اندازه زیادی موفق شده تمامی فضاسازی‌های متناسب با وجوه پرتناقض چنین اثری را به‌خوبی به مخاطب خود القا کند و در سایه نوعی نگاه «فراواقع‌گرایانه» (Surrealism) گرایش آشکار خود را به مفاهیم و ماورای واقعیت یا توجه به واقعیت‌های برتر، به‌خوبی در این نمایش به تماشا بگذارد. استفاده از بسیاری نمادها و نشانه‌های موجود در اثر اصلی (بوف کور) و بازآفرینی هوشمندانه یکایک چهره‌های موجود در داستان (از زن اثیری گرفته تا سایه و زن لکاته و نقش‌های روی گلدان و پیرمرد خنزر‌پنزری) در کنار برخی تیپ‌های نمایشی در قالب قصاب و درشکه‌چی و گورکن و عمو- پدر و زن‌هایی که هر یک در موقعیت زمانی و مکانی خاصی در رویارویی با راوی - که می‌تواند بیانگر شخصیت رنج‌کشیده خود هدایت باشد- چنان فضایی در نمایش سجادی به وجود آورده است که مخاطب لحظه نیز نمی‌تواند از حال‌وهوای درهم آمیخته مرز میان «توهم» و «رؤیا» از یک‌سو و «حقیقت‌انگاری» و «واقع‌نمایی» چنین فضا و رخدادهایی از سوی دیگر، خود را رها کند. راوی داستان نمایش (رحیم نوروزی) در شمایل شخصیتی زمین‌گیر شده و نشسته بر صندلی چرخدار (Weelchair) برای رنج‌های مکرری که می‌کشد و سایه‌وار به دنبال دستیابی به زن اثیری است، پیوسته ناکامی‌های عظیمی را تجربه می‌کند و همگونی غریبی با رنج سیزیف، افسانه یونان، دارد! قهرمانی که در بالابردن صخره بزرگ بر فراز کوه و فروغلتیدن هرباره آن به ته دره، تمثیلی روشن از تلاش‌های بی‌ثمر را در ذهن مخاطب آشنا با پیشینه و آبشخور ادبیات نمایشی جهان، تداعی می‌کند. راوی، نقاشی هنرمند است و عاشق و دلشیفته چشم‌هایی زیباست؛ شیفته چشم‌هایی که به مثابه دریچه‌های تماشای جهانی پرآب‌ورنگ و دلفریب است. اما هربار که دستش را به سوی آن زن اثیری دراز‌تر می‌کند، غیرقابل‌لمس‌بودن و دست‌نایافتنی‌بودنش را بیشتر احساس می‌کند! نیاز راوی نقاش هنرمند، از میل ابدی-‌ازلی آدمی به جاودانه‌شدن سرچشمه می‌گیرد و رویارویی او با زن اثیری یادآوری همه امیال سرکوفته و ناکامی‌های او در رسیدن به موجودی پاک، دوشیزه و معصوم را به تماشا می‌گذارد که اکنون به صورت واقعیتی تلخ و آزاردهنده، به موجودی دگرگون‌شده و استحاله‌یافته - در قالب زنی روسپی و لکاته آلوده به همه زشتی‌ها و پلیدی‌ها- با هیئتی دوگانه (فرشته‌گونه و شیطان‌وار) در برابر دیگران راوی جلوه‌گر می‌شود! زمین‌گیرشدن راوی و ناتوانی جسمانی او، در نمایش سجادی تجسمی عینی پیدا می‌کند و تلخی‌های آزار‌دهنده زندگانی گذرا، بی‌دوام و رنج‌آور را در زمانه اکنون و در روزگار ما، بی‌هیچ روزنه امیدی به فردای ناپیدا، به رخ ما می‌کشد تا با نگاه راوی نمایش، خیام‌وار، پرسشی ازلی- ابدی از چیستی هستی خویش و چرایی همه رنج‌های همیشگی خود را نه در ذهن و در درون خود، بلکه با صدای بلند فریاد بزند! راوی هنرمند، فقط در خلوت و در تنهایی خود می‌تواند از آن دو چشم جادویی زن اثیری، سرمست شود، زمانی که از پیله عزلت و تنهایی‌اش بیرون می‌آید، در رویارویی با پیرمرد خنزر پنزری - که شمایل دیگری از بنی نوع خود او را در قالب موجودی به نام پدر یا عمو یا قصاب و درشکه‌چی و گورکن به ما می‌نمایاند، (کسانی که «مسعود کرامتی» ایفاگر نقش آنهاست) در فضای اصلی داستان هدایت به نوعی و در روایت سجادی به شکلی دیگر و امروزی شده (گالری‌دار، آقای هیچ‌کس و...) در برابر راوی حضور پیدا می‌کنند که همه‌وهمه نمایانگر جلوه‌هایی متفاوت از چهره‌هایی زشت، پلید و هرزه‌اند که هدفی جز ایجاد فاصله و شکاف میان راوی با شاخه‌گلی که در دست‌های آن زن اثیری است، در سر ندارند! راوی که برای رسیدن به شاخه‌گل آرزوهایش (گلی که نشانه معصومیت و پاکی دخترک است) به‌راستی، دستی کوتاه دارد، چه در داستان هدایت و چه در روایت سجادی در «بوف نه‌چندان کور»، بازتاب نوعی یأس فلسفی، سرخوردگی‌ها و ناکامی‌های هنرمند ایرانی (شرقی) را در رویارویی با جریان نوپدید و پرشتاب «نوگرایی» (Modernism) در برابر «سنت‌گرایی» (Traditionalism) و ارزش‌های گذشته، به‌خوبی به ما یادآور می‌شود که تا حدود زیادی همین نگاه یأس‌آلود و آمیخته به رنج آدمی را در میان بسیاری از شخصیت‌های داستان‌پردازان و نمایش‌نامه‌نویسان بلندآوازه‌اي مانند: ساموئل بکت، فرانتس کافکا، آلبرکامو و جیمزجویس و... به‌خوبی می‌توان شاهد بود. سجادی با تکیه بر سال‌ها پژوهش دامنه‌دار درباره بوف کور و آشنایی با دیدگاه‌های موافق و مخالف درباره هدایت و نوع نگاه این نویسنده پیشگام در داستان‌نویسی ایران، اکنون در «بوف نه‌چندان کور» می‌کوشد تا به‌عنوان نوعی ادای دین به هدایت، با نگاهی جرم‌شناسانه در برابر بسیاری از مدعیان بی‌منطق، از هدایت به‌خوبی دفاع کند. سجادی علاوه بر ارائه کاری با نگاه و برداشتی تازه، کوشیده است در شکل ارائه (فرم) اثر خود نیز دست به ابتکار بزند. استفاده از دو آینه بزرگ در کناره‌های دوسوی صحنه نمایش- با تعبیه درهایی درآینه برای رفت‌وآمد بازیگران در بخش‌های میانی هر دو آینه - و با به‌کارگیری از نمادهایی بسیار ساده- مثل پارچه سرخ‌رنگی که به مثابه لاشه گوسفندی به چنگک دکان قصابی آویخته می‌شود و نیز لحظه‌های چای‌ریختن قصاب‌باشی (با استفاده از حرکات پانتومیم) یا سلاخی‌کردن زن لکاته و بردن تكه‌های جسدش به گورستان و چال‌کردن آن، یادآور نوعی نگاه «کمینه‌گرا» (Minimalism) در استفاده از ابزار و عناصر مادی موجود در صحنه نمایش است و همچنین از طریق درهم‌آمیزی بجا و مناسب بخشی از منظومه معروف «افسانه» (سروده نیما یوشیج) کوشیده است تا از شدت تلخی‌های موجود در بوف کور هدایت بکاهد و درعین‌حال، مخاطب نمایش را نیز از فضای سراسر توهمی و خیال‌گونه بوف کور که گاه در خواب و رؤیا و گاه در خاطره‌های دور گذشته جریان دارد، دور كند و به روزگار امروز و به زمانه ما بکشاند. شاید درست به همین دلیل است کسی از خودش نمی‌پرسد که آن زن اثیری یا زن لکاته داستان هدایت، چگونه یکباره از «کانادا» سر درمی‌آورد و با شکل و شمایل امروزی در صحنه نمایش ظاهر می‌شود؟ کارگردان نمایش بوف نه‌چندان کور، در طراحی فضاهای نمایش از عناصری مثل یاران تنپوش و یار صورتگر و گروه حرکت‌های موزون به‌خوبی استفاده می‌کند و در کنار بازی‌های خوب و به‌درستی هدایت‌‌شده همه بازیگران اصلی مردوزن (مسعود کرامتی، رحیم نوروزی، نازنین کریمی و الهام نامی) به‌ویژه با سودبردن از ظرفیت‌های مناسب مسعود کرامتی و رحیم نوروزی که خوشبختانه اغراق و مبالغه آزار‌دهنده نیز در بازی‌هایشان دیده نمی‌شود، به کمک عوامل مؤثر تأثیر‌گذار دیگری همچون: ترانه‌سازی بر پایه بخش‌هایی از افسانه نیما (با صدا و موسیقی احسان آنالویی) به‌خوبی توانسته است کاری متفاوت و تماشایی ارائه دهد و بار دیگر به‌خوبی نشان دهد پشتیبانی از نیروهای خلاق و هنرمند و گروه‌های مستقل و خصوصی و غیردولتی، می‌تواند به جریان رشد و بالندگی نمایش امروز ایران، شتاب بیشتری ببخشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.