|

درآمدي بر يك نشست

حتما حكايتي دارد اين تعويق!

شيما بهره‌مند

«ادبيات چيزي نيست جز به‌خاطر سپردن.» اين باورِ كورش اسدي بود. «اين حرف من نيست، ولي در درستي آن سر مويي ترديد ندارم.» او در مقاله‌اي با عنوان «صخره‌هاي باستاني» در «كتابتِ روايت» به‌قول خودش «شرحي در ستايش داستان قديم» مي‌نويسد و نخست بر سر يكي از قديم‌ترين نثرهاي فارسي درنگ مي‌كند: «يادگار زريران» و بعد نقلِ شاهنامه فردوسي، و مي‌رسد به تاريخ بيهقي و ويس و رامين. «ادبيات حافظه مكتوب هر قوم و اجتماعي است. كلام محل جاودانگي است و عرصه يادها و به‌يادآوردن‌ها. ادبيات مانع از فراموشي است.» اين به‌يادآوردن اما در آثار كورش اسدي خاصه در رمان اخيرش، «كوچه ابرهاي گمشده» پديده متفاوتي است با قرائت سردستي از يادآوري يا همان روايت حافظه. «مي‌رفت به قديم و در زمان‌هاي دور مي‌گشت. خيال مي‌بافت. ‌نشست روي نيمكت. در هواي پاييز چيزي هست شبيه قديمِ آدم‌. برگي كه جدا مي‌شود از چنار و چرخ مي‌خورَد، آدم را مي‌چرخاند سمت چيزهاي خواب‌مانده در كنج ضمير و زمان.» خودِ كورش اسدي در همين چند سطر از رمانش، فرمولي براي خواندنِ رمان به‌دست مي‌دهد. «كوچه ابرهاي گمشده» روايت چيزهاي خواب‌مانده در كنج ضمير و زمان است، يا آنچه او در مقاله‌اش آن را بدل‌شدنِ «به‌بيان‌درنيامده‌ها» به زبان مي‌خواند. اسدي در ميان صخره‌هاي باستاني چرخ مي‌خورد تا به‌تعبير خودش برگ‌هاي بي‌بديل اين تاريخ را بيابد كه در آشوب‌هاي زمانه گم شده‌اند. او معتقد بود از خلال همين‌تكه‌پاره‌هايي كه بازمانده است مي‌توان سايه‌اي از روايت بزرگ را بازساخت. «كافي است همين امروز از پسِ هزاروپانصد يا دوهزار سال، در غاري يا سردابه‌اي، لوحي يا سنگ‌نبشته‌اي يافت شود؛ چنين رويدادي به‌مثابه رستاخيز آگاهي است. كلام مكتوب خاطره هزاره‌ها را زنده مي‌كند! وحشتِ يك‌عده از ادبيات شايد به‌دليل همين يادآوري‌ها و به‌يادآوردن‌هاست و مكتوب‌ساختن واقعيت زمانه.» كورش اسدي در رمان «كوچه ابرهاي گمشده» با روايتي ديگرگون از تكه‌هايي از تاريخ معاصر ما، گذشته‌ را احضار می‌کند. شخصیت‌های او در مقامِ بیان وقايعي هستند كه آنان را به قربانی يا آدم‌هاي مطرود بدل كرده است - ‌واقعیتی پر از فریب و تهاجم. حافظه‌ آن‌ها حول محور گذشته‌اي دور مي‌زند و در اين دورها، از ميان تصاوير شخصي جامانده در كنجِ ضمير شخصيت‌ها، مهم‌تر از همه «كارون» - شخصيت اصلي رمان- شمايي از يك دوران ساخته مي‌شود. ازاين‌روست كه جز چند شخصيت محوريِ رمان، كارون و ممشاد و پريا و شيده، «فضا» و «مکان» هم در رمان تشخص مي‌يابند. اسدي در گفت‌وگويش با «شرق» به‌مناسبتِ انتشار اين رمان از پسِ قريب‌به دَه سال انتظار، شخصيت‌هاي خود را «وارث یک فضای جنون‌زده‌ پر از مصیبت و گم‌گشتگی» مي‌خواند. رويا و هذيان‌ها و پرش‌هاي ذهنيِ راوي و حتا زبان پُرتنش و گاه منقطع رمان، همه‌وهمه در خدمتِ ساخت جهانِ رمان هستند. كورش اسدي در آخرين اثر چاپ‌شده‌اش در زمان حيات، مي‌خواست داستاني خلق كند كه مدرن باشد و امروزي اما بناشده بر ميراث به‌جامانده از قديم. او در مقاله‌اش نيز كوشيد تبار قصه‌هاي قديم را جست‌وجو كند، متوني كه در نظر او «حاوي شكلِ تفكر و فرم تخيل ما» هستند. او در مسير جست‌وجوي اين تبار به داستاني مي‌رسد كه به‌گواه تاريخ ادبيات، نخستين داستان مدرن ماست: «بوف كورِ» صادق هدايت. اسدي از مواجهه هدايت با داستان قديمي «ويس و رامين» آغاز مي‌كند. اينكه نيت نويسنده - جز گردآوري باورهاي قديم ايرانيان، كه پس از مشروطه دغدغه ديگر اهالي ادب هم‌چون دهخدا و جمالزاده نيز بوده- ثبت باورها بود به‌قصد نقد يك فرهنگ وامانده و عقب ‌نگه‌داشته‌شده. به‌اين‌ترتيب «جامعه عقب‌مانده آن روز ايران داشت از دوره‌اي كهنه پا به زمانه نو مي‌گذاشت.» از پرسه‌‌ در متون قديم است كه كورش اسدي نياي پيرمرد خنزرپنزريِ هدايت را پيدا مي‌كند: «پيرمرد خنزرپنزري و بسياري از عناصر ديگر داستان بي‌بروبرگرد خود و ما را به ويس و رامين گره مي‌زند و بوف كور به اين شكل تبديل مي‌شود به نخستين داستان فارسي كه به‌شيوه‌اي مدرن با متون پيش از خود ارتباط برقرار مي‌كند.» در نشست نقدوبررسي «كوچه ابرهاي گمشده»‌ هم -كه در ادامه مي‌خوانيد- شاپور بهيان، نسبت‌هايي بين شخصيت‌ها و عناصر داستانيِ اسدي با اسلافش مي‌يابد. او رمان كورش اسدي را جزو جريان داستان‌نويسي جدي، روشنفكري يا «هنرِ مستقل» مي‌داند كه دنبال جريان ادبياتي است كه از هدايت آغاز مي‌شود و يكي از شخصيت‌هاي رمان، «ممشاد» را خويشاوندِ «حاجي‌آقا» مي‌خواند. و اما روايتِ نشست نقد و بررسي رمان «كوچه ابرهاي گمشده». همان روزهايي كه رمان كورش اسدي درآمد، ‌همراه با بازنشر مجموعه‌داستان‌هاي «پوكه‌باز» و «باغ ملي» از او، بيشتر اهالي ادبيات تصور كردند اين رمانِ تازه‌اي است كه كورش اسدي پس از سالياني شهرت در داستان كوتاه و فترتي ناخواسته و خودخواسته، رو كرده تا به جماعتِ رمان‌نويس بپيوندد. آخر برخي از جريان‌هاي مسلط ادبي چندسالي است بر طبلِ ازرونق‌افتادن داستان كوتاه مي‌كوبند و صرفه را با چاپ رمان مي‌دانند. صرفِ هزينه و وقت براي تدريس طرح و پلات و چه و چه در كارگاه‌هاي داستان و مدرس-كارشناس نشر بودن، همه موجب مي‌شد قرعه به نام رمان بيفتد، چنان‌كه افتد و داني! اما پاي حرف كورش اسدي كه نشستيم، ديديم «كوچه ابرهاي گمشده»، همان «پايان محل رويت است» و چند نام ديگر است كه مدام عنوان عوض كرده و يك دهه‌اي در راه ارشاد و صف طويل مجوز بوده است و سرانجام بدون افتادن در دامِ قرعه‌ها،‌ چاپ شده و ازقضاي روزگار در ميان خيل رمان‌هاي قطور اين روزها و در كنار آنها پشت ويترين‌ها نشسته است. اما، حكايت آن روز سرد زمستاني كه بنا داشتيم دوباره سلسله‌نشست‌هايي در نقد و بررسي ادبيات اخير برپا كنيم، براي آثاري كه تفاوتي و اهميتي داشتند در ادبيات معاصر ما و «كوچه ابرهاي گمشده» چنين بود. با احمد غلامي و شاپور بهيان -كه از اصفهان آمد براي اين نشست- و خودِ‌ كورش اسدي نشستيم به گفتن و نقد رمان و بعد به گپ‌وگفت‌هايي درباره مسايل نشر و تيراژ و واقعيت‌هايي كه نزدِ مولفان مبهم است،‌ يكي‌شان قصه چاپ دوم «كوچه ابرهاي گمشده» كه گويا گفته بودند چند ماه نگذشته از چاپِ اول بناست دوباره چاپ بشود و اسدي با ترديد مي‌گفت اگر اين‌طور باشد كه خيلي خوب است! او از رمان ديگري هم گفت كه در دست نوشتن دارد «دارم يك كار بلند مي‌نويسم، وقت مي‌برد تا از آب دربيايد، آن‌هم با اين حساسيت‌هايي كه ما داريم.» و گفت «در پاييز و زمستان راحت‌ترم براي نوشتن، اما در تابستان نمي‌توانم بنويسم، اصلا توي حس داستان نمي‌روم...» از آداب نوشتن‌اش هم گفت كه اگر هنوز بود، به‌كارِ اين نوشته نمي‌آمد و مي‌ماند در صدايي كه ضبط شده و شايد در ياد ما. رفتنِ كورش اسدي اما هر چيزِ برجامانده از او را معنادار مي‌كند انگار. حتا آداب نوشتن او را، كه چندان تمايلي به نوشتن با كامپيوتر نداشت و به‌نظرش نوشتن با مداد و كاغذ، مزه ديگري داشت، و اينكه نوشتن برايش سخت شده بود به‌خاطر گِزگِز نوكِ انگشت‌هايش كه هر طبيبي نسخه‌اي برايش داشت اما گزگز تمام نشده بود و او هنوز در فكر چاره‌اش بود تا رمانش را بي‌دردسرتر تمام كند... پيش از گپ‌‌وگفت‌ها، احمد غلامي از رمان گفت، اينكه بعد از مدت‌ها رماني خوانده است قابل‌ درنگ و تأمل، به‌خاطر نگاهِ تاريخي رمان، شخصيت‌ها و نوعِ مواجهه‌شان با وضعيتي كه يكسر در حال دگرگوني است. او قرائتي سياسي از متن داشت و برخلاف برخي منتقدان معتقد بود رمانِ اسدي، رمان جست‌وجو يا كارآگاهي نيست و اگر هم جست‌وجويي هست، جست‌وجوي زماني است كه دارد از دست مي‌رود، جست‌وجوي وقايع يا تكه‌هايي از گذشته كه دارند از بين مي‌روند. «كارون در بستر تاريخ و تحولات اخير زندگي مي‌كند اما تاريخِ خودش را در ذهن مي‌سازد و تكه‌هايي از گذشته را مي‌آورد كه خودِ او را ساخته، جهاني كه او مي‌تواند خود را در آن پيدا كند. جهانِ آدم‌هايي كه خيلي زود به تحولات پيرامون‌شان تن نمي‌دهند. آري‌گو نيستند و نَه هم نمي‌گويند و نمي‌خواهند روي امكان‌هاي تازه حسابي باز كنند. در بستر تنش‌هاي جامعه‌اند اما مي‌خواهند هم‌چنان بديع بمانند درست مانند ماهيت هنر.» شاپور بهيان نيز از زاويه ديگري به رمان نگاه كرد. او بر ارزش‌هاي جامعه‌شناختي رمان دست گذاشت و انتقاداتي به آخر رمان وارد دانست كه در اين بخش با احمد غلامي هم‌نظر بود. اما شخصيتِ كارون و بي‌كنشي او، نظرات متفاوتي را برانگيخت. بهيان معتقد بود كارون از پسِ گشودن گره‌ها و رازهاي رمان برنمي‌آيد و بهتر بود شخصيت ديگري با توان اين كار انتخاب مي‌شد و احمد غلامي برعكس، بي‌كنشيِ كارون را در خدمت فضاي رمان دانست و تصوير دوران پرتنشي كه رمان در بستر آن مي‌گذرد. جز اينها، بحث به نسبت ادبيات با سياست و سياستِ ادبي نيز كشيد. كورش اسدي در اين بخش حرف‌هايي خواندني داشت. «اگر داستاني جنبه سياسي دارد بايد جزو لايه‌هاي پنهان آن باشد و اصل قضيه، ماجرا و شخصيت و مسائل ديگر است و ازقضا ممكن است شخصيتِ داستان سياسي باشد، اينكه چه‌جوري به آن بپردازيم مهم است. به‌نظرم داستان مي‌تواند سياسي باشد اما هيچ نشانه آشكاري از سياست نداشته باشد، يعني سياست را ببرد در لايه‌هاي ديگري و در اين لايه‌ها مي‌توان وجهِ سياسي داستان را كشف كرد.» درست همان رويه‌اي كه خودش در «كوچه ابرهاي گمشده»، در لايه‌هاي زيرين داستان به‌كار گرفت تا به‌تعبير خودش «سايه‌اي از روايت بزرگ» بسازد از طريقِ «به‌يادآوردن مدام». اينك چاپ اين نشست نيز خود نوعي به‌يادآوردن است براي ما و مخاطبان. به‌يادآوردنِ رماني كه سرنوشتي هم‌چون نويسنده‌اش داشت، سالياني در انزوا مانده بود و بعد كه درآمده، باز به‌ گفته خودش، در انزوا بود و كمتر كسي بود كه به او رسيده و گفته باشد رمانش را خوانده يا نقد و نظري به گوشش رسانده باشد. گرچه بعد از مرگِ او به‌رسم اين فرهنگ، خودِ كورش اسدي و آثارش منشأ ذكر خاطراتي شده است و مبناي خويشاوندي يا نقدهايي راديكال، كه در زمان حياتش گويا گوش شنوايي نبود، يا دهاني براي گفتن! اين نشست از روزهاي سرد زمستاني مانده بود، چون كورش اسدي نمي‌خواست حتا بعد از چاپ رمانش از انزواي كامل دربيايد. او بعد از گفت‌وگويي در مورد «كوچه ابرهاي گمشده» (با عنوان «هزار ادبار و تطاول»، به‌تاريخِ بيستم ارديبهشت 95) و يك داستان در ويژه‌نامه دفاع مقدس (با عنوان «باغچه‌ي شهريور» به‌تاريخِ سوم مهر 95) و چاپ يك نقد بر «سايه تاريك كاج‌ها» از غلامرضا رضايي (با عنوان «اقليم اوهام» به‌تاريخِ چهارم بهمن 95)، همه چاپ‌شده در روزنامه «شرق»، و چندين‌ گفت‌وگو با نشريات ديگر خواست چاپِ اين نشست به تعويق بيفتد اندكي و اين اندكي شد امروز. آخرين‌بار چند‌روز پيش از مرگش گفت، حتما حكايتي دارد اين تعويق و حكايتش گويا مرگ نويسنده‌اش بود!

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.