گام اول برای پیروزی بر تروریسم جهادی
اردشیر زارعیقنواتی
فرمانروایی گروه داعش بر «موصل»، دومین شهر بزرگ عراق، بالاخره بعد از شش ماه جنگ شدید، ویرانیهای گسترده و کشتهشدن هزاران نظامی و غیرنظامی، پایان یافت و روز دوشنبه 10 جولای، «حیدر العبادی»، نخستوزیر این کشور، رسما آزادسازی موصل را اعلان کرد. به گفته بسیاری از ناظران و کارشناسان سیاسی - نظامی، نبرد موصل بزرگترین جنگ شهری بعد از پایان جنگ جهانی دوم بوده است و این موضوع، نشان میدهد برای این پیروزی بهای سنگینی پرداخت شده که بعدها تبعات انسانی آن احتمالا محل مناقشه خواهد بود. در پیام حیدر العبادی خطاب به مردم عراق و همچنین «دونالد ترامپ» خطاب به نخستوزیر عراق، تحتتأثیر هیجان پیروزی، به مواردی اشاره شده که جدا از پیروزی میدانی در یک منازعه داخلی، در ذات خود حامل تناقض در درک ماهیت جنگهای داخلی و واقعیت ظهور و بروز تروریسم بنیادگرای اسلامی و ازجمله گروه داعش است. تجربه تاریخی دو دهه اخیر در وقایع بعد از یازدهم سپتامبر 2001 تا به امروز در افغانستان، عراق، سوریه، لیبی، یمن و بسیاری مناطق بحرانی دیگر در منطقه، نشان میدهد تسخیر قلمروی جغرافیایی و پیروزی میدانی در منازعات داخلی و جنگهای فرقهای، لزوما به مفهوم پیروزی نهایی نخواهد بود و محیط بحران مستعد زایش دوباره شکلهای متفاوتی از تقابل است. این واقعیت بهویژه وقتی با جنگ ایدئولوژی و فرقهگرایی در بین قومیتها و مذاهب در یک کشور کثیرالمله پیوند میخورد، همیشه میتواند «آتش زیر خاکستر» بحران در اشکال جدید باشد. موصل آزاد شد و اکنون با شکست نظامی داعش، آخرین مقاومتهای پراکنده شبهنظامیان تروریست در این شهر نیز در حال سرکوب و حذف قرار گرفته است؛ اما این تنها صورتمسئله جنگی بحران عراق امروز است و بستر منازعه همچنان به بقای خود ادامه خواهد داد. تروریسم بنیادگرای اسلامی، در شرایط کنونی از میان گسل و شکافهای موجود در محیط بحران هنوز از پتانسیل بالقوه و بالفعل زیادی برخوردار است که با ازدستدادن قلمرو، از معادلات حذف نخواهد شد. اصولا پدیده تروریسم جهادی در پیوند با ایدئولوژی و ناسیونالیسم، با کمک دستهای پیدا و پنهان حامیان منطقهای و بینالمللی خود، از سطح یک موقعیت نظامی به سطوح بالاتر یک جنبش اجتماعی ارتجاعی و ویرانگر ارتقا یافته است که از ازدستدادن قلمروی جغرافیایی بسیار فراتر است. تجربه ظهور و بروز گروه تروریستی «القاعده»، دقیقا درباره داعش هم صدق میکند و حتی اگر این گروه تمام قلمروی حاکمیتی خود در عراق و سوریه را نیز از دست بدهد، باز هم در اشکال متفاوت حضور پررنگ خود را حتی در بازآفرینی گروههای مشابه، حفظ خواهد کرد. بنابراین پیامهای حیدر العبادی و دونالد ترامپ درباره پیروزی بر داعش و شکست قطعی تروریسم داعش، چندان منطبق بر واقعیات تاریخی و میدانی نخواهد بود. ترامپ دقیقا مشابه «جورج دبلیو بوش» در سال 2003 که حدود یک ماه بعد از حمله به عراق بر عرشه ناو جنگی آمریکایی پیروزی قطعی بر دشمن را اعلان کرد، در پیام خود میگوید: «پیروزی در موصل که روزگاری مرکز خلافت خودخوانده داعش بود، نشان میدهد دیگر چند روزی بیشتر به ادامه حضور گروه داعش در عراق و سوریه باقی نمانده است». این در حالی است که محیط بحران در عراق و سوریه هنوز مستعد منازعه در اشکال مختلف است و در خوشبینانهترین حالت، میتواند داعش را از متصرفات سرزمینی و قلمروی حاکمیتی خود عقب براند؛ درحالیکه تروریسم جهادی و داعش، فعلا در تاروپود این جوامع به بقای خود ادامه میدهد. اصولا بدون اصلاحات لازم و مبادرت به حکومتداری مطلوب که همه جمعیتهای قومی - مذهبی، حاکمیت و ساختار سیاسی موجود را برآمد منافع خود به حساب آورند، هرگونه پیروزی میدانی ذاتا به مفهوم پیروزی نهایی نخواهد بود. تنها احساس عدالت و مشارکت فعال در چرخه سیاسی - اجتماعی چنین جوامعی از طرف تمام قومیتها و پیروان مذاهب و همکاری منطقه - بینالمللی میتواند بستر حذف تروریسم جهادی را مهیا کند که متأسفانه مناطق بحرانی یادشده، هنوز تا آن مرحله راه دشواری در پیش خواهند داشت. دولت عراق بعد از فروکشکردن هیجان پیروزی نظامی و آزادسازی موصل، تازه با مشکلات اساسیتری روبهرو میشود که هرچند در وهله اول ماهیت سیاسی و تکنیکی دارد؛ اما چگونگی برخورد با این مشکلات، تصویر آینده را مشخص میکند. تا به امروز، مشکلات بزرگ زیر تأثیر نبرد برای آزادسازی موصل تقریبا به حاشیه رانده شده بود؛ اما از فردا، دولت بغداد برای رسیدگی به امور جنگزدگان موصل، بازسازی شهر، پاسخ به مطالبات شهروندان، ترسیم نقشه راه موازنه قدرت بین اکثریت شیعه و اقلیتهای سنی و کردها در بغداد، چالش همهپرسی استقلال اقلیم کردستان، تنظیم روابط با همسایگان درگیر منازعات حول هژمونی منطقه، یکپارچهکردن قوای نظامی - شبهنظامی تحت حاکمیت و فرمان دولت مرکزی و بهطورکلی نحوه تقسیم کیک قدرت و تنظیمات جدید در ساختار سیاسی، تحت فشار فرسایندهای قرار خواهد گرفت. در چنین شرایطی که دولت مرکزی با این همه مشکلات و شکاف و تناقض در موقعیت ملی روبهرو است، تشدید رقابت بین كشورهاي منطقه که نقش مستقیمی در تحولات عراق بازی میکنند نیز دولت بغداد را زیر فشار قرار خواهد داد. برونرفت از بحران و راهحل برای خروج از بنبستهای کنونی در عراق، به یک عزم ملی و همکاری صادقانه منطقهای نیاز دارد که متأسفانه امروز چشمانداز آن در افق نمایان نیست. بدون وجود این عزم ملی و همکاری منطقهای، منازعات موجود پایان نمییابد و بهتبع بستر منازعه و رشد افراطگرایی در اشکال متفاوت، بقا و دوام خود را حفظ میکند. گروه داعش با ازدستدادن موصل ضربه بسیار سختی خورده است و بدون تردید بهشدت تضعیف شده است و هماکنون به یک «مار زخمی» بیشتر شبیه است. آنان هنوز امکانات زیادی جدا از متصرفات خود در «تلعفر» و مناطق بیابانی استان الانبار، برای برهمزدن ثبات عراق و همچنین سوریه با توجه به پایگاه اجتماعی خود در این جوامع، در اختیار دارند. از آنجا که بسیاری از نیروهای داعش کینهورزان به وضع موجود در بافت جمعیتی عراق هستند، حتی تصور ذهنی پایان کار نیز گمراهکننده است. از طرف دیگر، نحوه برخورد دولت مرکزی با اسرا و بقایای داعش نیز یکی از معضلات بزرگ در آینده این کشور است و چنانچه این لایههای فریبخورده اجتماعی جذب فرایند ملی نشوند، دوباره و در شکل متفاوتی میتوان طغیان و شورش آنان را پیشبینی کرد. تجربه نشان داده است سیستم کنونی فاقد کارایی برای جذب مخالفان و اتحاد ملی است و چنانچه تغییراتی اساسی بر این مکانیسم حاکمیتی اعمال نشود، هرگونه خوشبینی برای پیروزی نهایی، محکوم به شکست است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.