|

جهان بدون عدالت

پژوهشگران می‌گويند، ما هنوز نتوانسته‌ايم شناخت درستي از برابري در جهان داشته باشيم. عميق‌ترشدن شکاف بين صاحبان ثروت و فقرا و اينکه يک درصد از ساکنان جهان نيمي از ثروت اين کره خاکي را در اختيار دارند، به اضافه تفاوت در سطح درآمدها، در شرايط کنوني به طرزي بي‌سابقه مورد توجه قرار گرفته است. آمارها نشان مي‌دهند يک درصد از ساکنان جهان 50 درصد از ثروت كل جهان را در اختيار دارند. اين سطح از نابرابري هرطور که بخواهد به آن نگريسته شود، يکي از «چالش‌هاي بزرگ»ي به‌شمار مي‌رود که دنيا با آن روبه‌رو است. اما آيا اين نابرابري در عمل بزرگ‌ترين چالش به حساب مي‌آيد؟ به اعتقاد برخي از پژوهشگران شايد تفاوت سطح درآمدها چالش اساسي جهان نباشد. آنها مي‌گويند، مشکل واقعي در شکاف بين ثروتمندان و فقرا نيست، بلکه در فقدان عدالت است؛ يعني آن چيزي که در پارتي‌بازي نسبت به بعضي و ستمگري نسبت به بقيه خود را نشان مي‌دهد. شايد بزرگ‌ترين چالش براي قرن بيست‌ويکم، اعتراف به وجود پيوند بين فقر و ستمگري باشد. درحالي‌که بسياري احساس مي‌کنند نابرابري يکي از نمادهاي فقدان عدالت است، ما بايد بکوشيم ابهام بين اين دو مفهوم را برطرف کنيم. به گفته اين پژوهشگران، اتفاق‌نظر بر يک تعريف صريح براي نابرابري به ما کمک خواهد کرد تا جامعه‌اي را که در آن زندگي مي‌کنيم بهتر کنیم. چرا مسئله نابرابري و تفاوت، فضاي زيادي از توجه ما را به خود معطوف داشته است؟ آيا به دليل وجود ثروتمندان و فقراست؟ يا به دليل فقدان فرصت‌هاي برابر؟ يا به دليلي ديگر؟ آمار‌ها و حقايق مقاله‌اي تحت عنوان «چرا مردم تفاوت‌هاي اجتماعي را ترجيح مي‌دهند» در همايش «رفتارهاي طبيعي بشر» در دانشگاه «ييل» آمريکا ارائه شد که در آن گروهي از پژوهشگران نشانه‌هايي را مورد تحقيق قرار مي‌دادند که بشر، حتي کودکان و نوزادان، زندگي در جوامع با تفاوت‌هاي طبقاتي را ترجيح مي‌دادند. شايد اين رفتار با منطق منافات داشته باشد و اينکه مردم چرا تفاوت‌هاي اجتماعي را ترجيح مي‌دهند. عجيب است، اما مطالعات نشان مي‌دهد مردم هرگاه خود را در مجموعه‌اي برابر ببينند، احساس خشم و بي‌حوصلگي مي‌کنند، زيرا در آنجا کسي که تلاش کند پاداشي نمي‌گيرد و کسي که خطا کند مجازاتي نمي‌شود. «کريستين استار مانز»، روان‌پژوه دانشگاه ييل، مي‌گويد: «ما از طريق تحقيقات سعي مي‌کنيم اين اعتقاد رايج را باطل کنيم که مي‌گويد اکثر مردم في‌نفسه تفاوت‌هاي اجتماعي را قبول ندارند و در مقابل ثابت کنيم آن چيزي که ذهن مردم را به خود مشغول کرده و نگرانشان مي‌کند، فقدان عدالت است». به گفته اين پژوهشگر، «فعلا در ايالات متحده مانند بسياري از ديگر کشورهاي جهان، نوعي ابهام نسبت به برابري و عدالت وجود دارد. با توجه به شکاف تفاوت‌هاي اجتماعي، بعضي علت آن را فقدان عدالت در توزيع مي‌دانند، اما اين ابهام منجر به انحراف اذهان از يک مسئله اصلي مي‌شود. آنگاه در مقابل بر تفاوت در توزيع ثروت‌ها تأکيد مي‌شود و احساس مي‌کنند مشکل همين بوده و بايد برطرف شود». «مارک شيسکن»، فوق‌دکتراي علوم معرفتي در دانشگاه ييل که در همين تحقيق مشارکت داشته، نتايج تحقيق را به اين شکل خلاصه مي‌کند که «مردم به‌طورکلي تفاوت‌هاي اجتماعي در زير سياست‌هاي عادلانه را بر برابري در زير سياست‌هاي جابرانه ترجيح مي‌دهند». اين مسئله به آن برمي‌گردد که تلاش براي پرکردن شکاف بين فقرا و ثروتمندان در جهان با ادراک آدمي نسبت به مفهوم عدالت و انصاف در تعارض است و همين امر منجر به بي‌ثباتي مي‌شود. «نيکولاس بلوم»، استاد اقتصاد دانشگاه «استانفورد» نيز مي‌گويد، جامعه‌اي که خالي از فقر باشد يک جامعه مثالي و غيرواقعي است، اما اگر مردم به‌لحاظ اجتماعي برابر باشند و درعين‌حال سياست‌هاي جابرانه‌اي بر آنها حاکم باشد، باز هم جامعه در معرض فروپاشي خواهد بود. به گفته بلوم، «مردم به طور عادي و بدون داشتن انگيزه‌هاي کاملا موجه دست به کار و تلاش و ابتکار نمي‌زنند. اگر من يک نقاش باشم يا دندان‌پزشک يا يک کارگر بنايي، وقتي بتوانم همه‌چيز را به صورت رايگان دريافت کنم، براي چه بايد در هفته 50 ساعت کار کنم؟» او مي‌افزايد: «تجربه من در اداره نشان مي‌دهد که مردم معتقدند انصاف نيست به يک فراري از کار يا يک قاچاقچي هم پاداش داده شود. اگر كسي گروه بزرگي از مردم را مديريت مي‌کند، درمي‌يابد که هيچ‌چيزي بيش از اين مردم را عصباني نمي‌کند که به افراد کارنکرده همان پاداشي داده شود که به افراد تلاشگر داده مي‌شود». اما نابرابري را چگونه بشناسيم؟ به گفته پژوهشگران، ما بايد به يک تعريف يگانه از اصطلاح «نابرابري» يا «تفاوت اجتماعي» برسيم. اگر به دنبال راهي براي مقابله با نابرابري هستيم، نبايد سه انديشه مستقل و درعين‌حال مرتبط را که در سايه اين مسئله قرار مي‌گيرد، ناديده گرفت: 1- اينکه مردم حق دارند از فرصت‌هاي برابر در يک جامعه برخوردار باشند، بدون اينکه به دليل پيش‌زمينه‌هاي فرهنگي يا اجتماعي، نژادي، جنسي و... بين آنها تبعيضي در نظر گرفته شود. 2- توزيع عادلانه؛ يعني مزايا و پاداش‌ها بايد به طور منصفانه و بر مبناي اصل شايستگي توزيع شود. 3- مفهوم برابري در نتايج، يعني مردم باوجود اختلاف شرايط کار، بايد از درآمدهاي مالي برابري برخوردار باشند. درک اين ديدگاه سوم تا حدودي دشوار است. بسياري از کارشناسان در «بي‌بي‌سي» اين تعبير را مورد بحث قرار داده و به اين شکل آن را توضيح داده‌اند: «فرض کنيد شما پنج پوند به دست آورده‌ايد و دوست شما هم 10 پوند؛ اين يک نوع تفاوت در نتيجه است زيرا شما صرف‌نظر از تفاوت شرايط کاري که داشته‌‌ايد، به دو مبلغ پول متفاوت دست يافته‌‌ايد. هرکدام از فکر‌هاي سه‌گانه بالا نوعي از نابرابري را نشان مي‌دهد که ما در زندگي روزمره خود آن را مي‌بينيم. همه اينها در زيرمجموعه يک تعبير فراگيرتر به نام «تفاوت‌هاي اقتصادي» جاي مي‌گيرند. براي مقابله با نابرابري بايد ابعاد مختلف اين مسئله را مورد شناسايي دقيق قرار داد. بنابراين بايد با کدام‌يک از اين سه نوع نابرابري برخورد کنيم؟ برداشتن کدام‌يک از اين انواع نابرابري موجب افزايش احتمالات بهبودي يک جامعه مي‌شود؟ مقابله با مشکلات واقعي بسياري از پژوهشگران و کارشناسان اقتصادي بر اين مسئله اتفاق‌نظر دارند که بيش از حد لازم صاحبان ثروت زير ذره‌بين قرار گرفته‌اند. به گفته آنها، بهتر است به‌جاي اينها ما به گروه‌هايي توجه و کمک کنيم که شانس کمتري دارند؛ کساني که نمي‌توانند به دليل فقدان عدالت، اوضاعشان را بهبود بخشند، به همان دعواي شاهزاده و گدا توجه نشان مي‌دهيم. «هري جي فرانکفورت»، استاد افتخاري فلسفه در دانشگاه «پرينستون»، در کتاب خود تحت عنوان «نگاهي به نابرابري» مي‌گويد، بايد تعهد اخلاقي باشد تا بتوان بر فقر غلبه کرد. بايد سعي جدي براي يافتن راه‌هايي کرد که يک زندگي شرافتمندانه را براي همه تأمين کند. تفاوت اقتصادي يکي از مشکلات فزاينده در حوزه‌هاي مختلف است، اما به دليل تفاوت بين آن و ساير مشکلات ابهام کمتري دارد. اين تفاوت به دليل عوامل فرهنگي و سياسي درهم گره‌خورده طي زمان به وجود آمده است. تعريف‌هاي مختلف نابرابري ازجمله عدم فرصت‌هاي برابر، وجود تفاوت فرصت‌هاي داده‌شده به افراد براي تحقق پيروزي يا فقدان فرصت‌ها براي کساني را که حتي اگر تلاش زيادي بکنند قادر به موفقيت نيستند روشن مي‌کند. راه‌حل‌هايي که براي برطرف‌کردن مشکل نابرابري ارائه مي‌شود، به تناسب ديدگاه‌ها و رويکردهاي سياسي با هم اختلاف پيدا مي‌کنند؛ براي مثال اگر شما چپ باشيد، اين نظريه به حمايت از يک سيستم تأمين اجتماعي فراگير براي همه شهروندان ملحق مي‌شود و اگر دست‌راستي باشيد، از ايجاد فرصت‌هاي شغلي براي کساني که دستمزدهاي پايين دارند حمايت مي‌کنيد. اين اختلافات سياسي نسبت به نابرابري هر تفاوتي که با هم داشته باشند، به گفته کارشناسان، راه‌حل بايد متمرکز بر دو مسئله فقر و فقدان عدالت باشد. اين همان تعهد اخلاقي واقعي است که پژوهشگران آن را ابراز همدردي با گروه‌هايي که در زير فشارهاي فقر و ظلم هستند توصيف مي‌کنند. استار مانز مي‌گويد: «ما بهتر است از مسئله نابرابري صرف‌نظر کنيم و مسائل ديگري را در اولويت بحث‌ها و گفت‌وگوهاي خود قرار دهيم؛ مسائلي مثل فقر و فقدان عدالت که درواقع عامل اصلي مشکلاتي‌اند که ذهن ما را به خود مشغول مي‌کند». منبع: بي‌بي‌سي

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.