رئيسجمهوري تركيه به ۳ کشور عربستان، کويت و قطر سفر ميکند
يك بام و دوهواي اردوغان
هادي آذري: «ما برادران خود در عربستان، امارات و ديگر کشورهاي منطقه خليج فارس را دوست داريم و از آنها حمايت ميکنيم؛ همينطور برادران قطريمان را که سرمايهگذاريهايي در کشور ما نيز دارند، دوست ميداريم». اينها اظهارات «رجب طيب اردوغان»، رئيسجمهوري ترکيه، پيش از سفر به عربستان، کويت و قطر است. سفرهايي با هدف ميانجیگري که امروز و فردا صورت ميگيرند. از زمان آغاز بحران قطر، شايد هيچ کشوري به اندازه ترکيه از اين شيخنشين کوچک حمايت نکرده باشد؛ اولين محمولههاي غذايي از آنکارا روانه دوحه شد و هشتگ «قطر تنها نيست» بهسرعت بين کاربران ترک شبکههاي اجتماعي دستبهدست شد. اردوغان در همان زمان اعلام کرد از هيچ کمکي به قطر دريغ نخواهد کرد و اينکه هرگز نديده قطر از تروريسم حمايت کند. البته آنکارا در ابتدا با اعلام اينکه تمام کشورهاي عربي برادران و دوستان سني ترکيه محسوب ميشوند، کوشيد تا موضعي بيطرفانه نسبت به اين قائله اتخاذ کند؛ اما در ادامه، اين بيطرفي جاي خود را به حمايتي آشکار و علني از دوحه داد. او حتي 13 شرط ائتلاف عربي را مغاير با قوانين بينالمللي و حمله به حقوق حاکميتي قطر دانست. حال اردوغان در آستانه سفر به کشورهاي عربي و با هدف تضمين موفقيت خود، به نظر دوباره به همان لحن بيطرفانه بازگشته است. آنکارا- قطر؛ دوستاني براي هميشه بدون ترديد صفآرايي کشورهاي عربي در برابر قطر، ترکيه را در شرايط سختي قرار داده است. آنکارا از يک سو قطر را به دلايل مختلفي شريکي وفادار براي خود ميبیند و از سوي ديگر، اصلا نميخواهد روابطش با ديگر کشورهاي شوراي همکاري خليجفارس، بهويژه عربستان سعودي، تيرهوتار شود. فراموش نکنيم شب کودتاي نافرجام سال گذشته در ترکيه، «تميم بنحمد آلثاني»، امير قطر، اولين رهبري بود که در تماس تلفني با اردوغان، حمايت کشورش را از دولت قانوني اردوغان اعلام کرد. از ديگر سو، دوحه به واسطه ميزباني يک پايگاه نظامي ترکيه، يک متحد امنيتي استراتژيک براي اين کشور محسوب ميشود. علاوه بر اين، نگرش دوحه و آنکارا به تهران نيز اين دو کشور را در يک جبهه قرار ميدهد؛ چراكه خلاف کشورهايي مانند عربستان سعودي، بحرين و امارات که ايران را يک تهديد بالقوه ميبينند، ترکيه و قطر راهبردي پيچيدهتر و چندلايه را نسبت به ايران پيش گرفتهاند. يکي ديگر از نقاط مشترک قطر و ترکيه در سياستهاي منطقهاي، نگاه مثبت هر دو کشور به گروههايي مانند حماس و اخوانالمسلمين است. به عبارت ديگر، در حالي که قطر و ترکيه گروههايي مانند اخوانالمسلمين و حماس را به چشم يک فرصت ميبينند، اين گروهها براي ديگر کشورهاي عربي خليجفارس، حکم يک تهديد را دارند. اين اختلافنظر تا حدي بود که در سال 2015 و دو سال بعد از سقوط دولت اخوانيها در مصر، اردوغان اعلام کرد هنوز محمد مرسي را رئيسجمهور مصر ميداند. همچنين خالد مشعل، رهبر سابق حماس و يوسف القرضاوي، رهبر معنوي اخوانالمسلمين، در حالي در قطر به سر ميبرند که ترکيه ميزبان برخي چهرههاي برجسته حماس از جمله صالح الاروروي، بنيانگذار شاخه نظامي اين گروه، بوده است. گوشه چشم اردوغان به رياض از ديگر سو، ترکيه از آنجا که در تلاش است تا سهم خود از تجارت جهاني اسلحه و تجهيزات نظامي را در سالهاي پيشرو افزايش دهد، به بازار پرکشش عربستان براي سلاح و ادوات نظامي نيز چشم دوخته است. شايد همين مسئله باعث ميشود ترکيه از انگيزه بالايي براي ايفاي نقش ميانجیگري در بحران قطر برخوردار باشد. در واقع، ايفاي نقش ميانجيگري، به ترکيه امکان ميدهد ضمن حمايت از قطر، مسيرهاي مذاکره مستقيم خود با کشورهاي خليجفارس را باز نگه داشته و مانع ايجاد هرگونه سوءتفاهم ميان آنکارا و ديگر کشورهاي عربي شود. همچنين در شرايطي که روابط ميان آنکار و واشنگتن به واسطه مسائلي مانند حمايت آمريکا از کُردهاي سوريه و حضور فتحالله گولن در اين کشور، بيش از هر زماني رو به سردي گذاشته است، عربستان به واسطه روابط گرم خود با ترامپ، ميتواند کانالي را براي مذاکره با آمريکا براي ترکيه باز کند. با درنظرگرفتن اين اختلاف نظرها و مواضع، اردوغان کار سختي براي عاديسازي روابط ميان ائتلاف عربي و قطر در پيش دارد؛ هرچند اظهارات اخير مقامات قطري و سعودي شايد کورسويي از اميد را براي اردوغان زنده کرده باشد. روز شنبه امير قطر با اشاره به اينکه هرگونه راهحل احتمالي براي اين بحران بايد طبق دو اصل يعني احترام به حاکميت کشورها و بدون ديکتهکردن خواستهها باشد، ضمن تشکر از نقش ترکيه، ابراز اميدواري کرد که اختلافات با مذاکره و گفتوگو حل شوند. بااينحال، تميم بنحمد آلثاني در بخشهايي از صحبتهاي خود با زيانبار خواندن شيوه محاصره، به تمام کشورهاي عضو شوراي همکاري خليج فارس تأکيد کرد هرگز از سياستهايش کنارهگيري نميکند. در مقابل عادل الجبير، وزير امور خارجه عربستان، نيز در رم عنوان کرد کشورش آماده گشودن صفحه جديدي در روابط با قطر به شرط پايبندي دوحه به خواستههاي کشورهاي محاصرهکننده است. او گفت کشورش منتظر پاسخ قطر به خواستهها و اصولي است که درباره آن اختلافي وجود ندارد. انگيزههاي داخلي با توجه به ابعاد داخلي و بينالمللي بحران قطر براي ترکيه، شايد هيچکسي در منطقه به اندازه اردوغان خواهان عاديسازي روابط ميان کشورهاي عربي و قطر نباشد. به عبارت دقيقتر، اردوغان ميتواند از اين بحران براي خود يک فرصت بسازد. موفقيت احتمالي اردوغان در ميانجیگري ميان ائتلاف عربي و قطر، بدون ترديد در ثبيت جايگاه موقعيت داخلي او در ترکيه نيز تأثيرگذار خواهد بود. او با اين موفقيت ميتواند پاسخ محکمي به مخالفان و متحدان خود بدهد که اين روزها او را به خاطر اقتدارگرايي و نقض دموکراسي، زير تيغ انتقاد بردهاند. آغاز جنگ داخلي سوريه و چرخش عدالت و توسعه به سمت داعش، با تنزل و جايگاه منطقهاي ترکيه همراه شد و حال بحران قطر اين فرصت را در اختيار اردوغان و حزب متبوعش قرار داده تا با کمک به حل يک بحران بزرگ، چهره بينالمللي خود را اندکي ترميم کنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.