|

نگاهی به نمایشگاه عکس امین طلاچیان

قطعه 41: آرامگاه دیگران

ملاحت رحمتیان: این یادداشت تحلیل روان‌کاوانه نمایشگاه عکس‌های امین طلاچیان با عنوان «قطعه 41» است که در گالری «اُ » به‌تصویر درآمده و تا سوم مردادماه 96 ادامه دارد؛ جایی که هر بیننده‌ای را به تناسب حال خود از میان تصاویر به دنیای سمبولیک پنهان درونش می‌کشاند. کامو در رمان بیگانه می‌نویسد: «دیرگاهی است که من رمان بیگانه را در یک جمله که گمان نمی‌کنم زیاد خلاف عرف باشد خلاصه کرده‌ام، در جامعه ما هرکس در تدفین مادر نگرید، خطر اعدام تهدیدش می‌کند. منظور این است که فقط بگویم قهرمان داستان ازآن‌رو محکوم به اعدام شد چون بازی را بازی نکرد. از این نظر او از دید جامعه‌ای که در آن زندگی می‌کند، بیگانه است و از متن برکنار. جامعه‌ای که او منزوی و لذت‌جو در حاشیه و در کناره‌های زندگی خصوصی پرسه می‌زند. برای همین است که خوانندگان وسوسه می‌شوند که او را یک واخورده بدانند».1 متن را با این مقدمه آلبر کامو شروع کردم چراکه در گذر زمان سپری‌شدن با تصاویر، بیش از هرچیز این رمان در ذهنم بود. روایت بیگانه و بیگانگی و این سؤال که هویت چیست؟ بیگانه کیست و دیگری کدام است؟ خیلی ساده و بدون تزیین شروع می‌شود، ناگهان هجوم افکار دیوانه‌ات می‌کنند. وارد روایت‌ها می‌شوی و صدایی اضطراب‌برانگیز که در ابتدا اضطراب مرگ را تداعی می‌کند ولی کم‌کم با گذر زمان همراه می‌شود؛ با فرصت زندگی و کم‌شدن اضطراب، زندگی همراه با امیدها و آرزوهایش! شاید به‌دلیل همین دوگانگی است که بیش از هر چیز بیگانگی در ذهن تداعی می‌شود. داستان، داستان سنگ‌هایی است به‌ظاهر بی‌نام‌ونشان که مخاطب را به‌دنبال نام‌ونشان خود می‌کشاند؛ تصاویری که به‌ظاهر نشان از مردگی و بی‌هویتی دارد، ولی اگر دقیق شوی ردپای هویت و حتی زندگی هست با نمایش چهره‌هایی محو و گل‌های روی سنگ‌ها و لابه‌لای تکه‌های شکسته‌شده که تماشاچی را به‌سوی تقابل دو مفهوم مرگ و زندگی می‌کشاند. روایت‌ها به‌اندازه کافی مبهم و دوپهلواند و ابهامی مخاطب را به‌دنبال جواب درون خود دعوت می‌کند؛ داستان انسان‌هایی که یک هدف مشترک را دنبال می‌کردند، ولی زمان نه‌تنها آنها را مقابل هم قرار داد حتی با هم بیگانه و دشمن کرد؛ آن‌هم بسیار خصمانه که به نام‌ونشان هم نیز رحم نکردند و این تقابلات و دوگانگی‌ها به‌خوبی به ‌تصویر کشیده شده است. در بسیاری از موارد هر شخص به فراخور شرایط ممکن است از جامعه یا بخشی از آن دور بماند، مسئله ممکن است موضوعی ساده باشد ولی با برقراری ارتباط و درک شرایط فرد و احساسات انسانی از سوی جامعه دشوار می‌شود از شرایط سیاسی کشور گرفته تا طرفداری از جریان‌های افراطی فکری تا موضوع اصلی به حاشیه کشیده شود. آن‌چنان که هرکدام، خود را در جبهه دیگر بیگانه بیابد. عکس‌ها، روایت افرادی است بیگانه، همان‌طور که کامو به‌خوبی نشان می‌دهد، شاید نماد انسان امروز، نماد انسان مستأصل و بریده‌ از همه‌جا و فرزند لحظه! انگار که بودونبودشان حتی برای خودشان هم فرقی نمی‌کند. انسان مدرن و بریده از همه‌جا که من را به‌یاد انسان روایت‌شده کامو می‌اندازد که بیگانه است و بی‌تفاوت؛ شخصیت‌هایی که لاابالی یا بی‌بندوبار نیستند حتی بی‌خیال هم نیستند، بلکه سرگردانند و بی‌هویت و البته متعصب. اینجاست که باورها و اصل روشنایی زیر سؤال می‌رود و باز این پرسش‌ها که بیگانه کیست؟ هویت کجاست و دیگری کدام است؟ آن بیگانگی نگران‌کننده با توجه به نظریات فروید و از زبان ژولیا کریستوا، ترس از دیگری و نگرانی از تفاوت هر دو ناشی از ترس‌هایی هستند که ما از دیگری‌های متفاوت جاگرفته در درون خودمان داریم. از آنچه هستیم و از خواسته‌های افسارگسیخته‌مان می‌هراسیم و دچار تشویش می‌شویم پس این وحشت را به آن دیگری، آن غریبه و آن غیرخودی نسبت می‌دهیم. عامل تشویش‌مان و منبع خطری که تهدیدمان می‌کند، اوست. رمان «بیگانه» آلبر کامو این احساس را به‌خوبی بیان می‌کند، همان‌طور که از عنوان داستان مشخص است، بیگانه داستان مردی است که در پی جنگ و به‌خاطر شرایط اجتماعی هم از نظر رفتار و هم از نظر قومیت و نژاد و زبان متفاوت است و متقابلا آنها هم برای او. همین تفاوت منجربه اعدامش می‌شود ولی از طرفی همین تفاوت راه نجاتی برای اوست و او را به قهرمان داستان تبدیل می‌کند. دریدا بیگانگی را با میهمان‌نوازی می‌نگرد. از نظر کریستوا، بیگانگی هم نجات‌دهنده است و هم فلج‌کننده. بیگانگی بیشتر درونی است تا بیرونی. او با ‌وضوحی کم‌نظیر می‌گوید که ترس از بیگانه و تشویش ناشی از آن هرگز با ترس و تشویش روبه‌روشدن با ناخودآگاه خود یا آن دیگری درونمان و ترس از مرگ برابری نمی‌کند. بیگانگی نگران‌کننده در ارتباطی است تنگاتنگ با ترسی کودکانه از آن دیگری، آن دیگری مرگ، آن دیگری ناخودآگاه، آن دیگری غریزه‌های غیرقابل‌کنترل و آن غریبه درون ماست. مبارزه با آن همان مبارزه با ناخودآگاه خودمان است و تنها نوعی میهمان‌نوازی از نوع دریدایی امکان‌ پذیرش این بیگانگان را در سرزمین وحشی که هم ما و هم بیگانه درون‌ ما در آن زندگی می‌کنیم، به ما می‌دهد. هر چیزی را که نمی‌خواهیم یا نمی‌شناسیم داخل گروه خاصی قرار می‌دهیم و بر آن اسمی می‌گذاریم و به ما این توهم را می‌دهد که می‌شناسمش و بیگانه‌ای در کار نیست. هر آنچه اسم دارد آشناست، پس برای همه‌چیز اسم بگذاریم در راه کم‌کردن اضطراب‌مان. با دیگری زندگی‌کردن در حقیقت ما را با این پرسش روبه‌رو می‌کند که آیا ما آن دیگری هستیم؟ و این سنگ‌های این‌قدر عجیب و متفاوت که نشان از انسان‌هایی عجیب و متفاوت دارند و این دوگانگی از اینجا می‌آید که نه‌تنها نوعی طردشدگی در آنهاست، بلکه با خود افسونی به‌همراه دارند و پرسشی. باید آن نوعی باشی که جامعه به‌عنوان آن دیگری قدرتمند از تو می‌خواهد نه الزاما به‌دست دولتمردان که در گذر زمان محکوم به اعدام خواهی شد و نام‌ونشانی نیز نباید باقی بماند چراکه ترسناک است و تشویش‌بر‌انگیز و غیرقابل‌تحمل و نه حتی بیرونی، بلکه درونی و از درون ماست. بودن مردمان را نمی‌توان درک کرد مگر از راه اینکه خودبودن چگونه رخ داده است. در جهان امروز سوءتفاهمات بیشتر و بیشتر شده به این دلیل که پاسخ همه‌چیز از قبل مهیاست و پرسشی در کار نیست. از نظر کریستوا آشنایی با این دیگری‌های چندگانه ما را از مرگ با نفرت از بیگانه یا مرگ ناشی از نفرت بیگانه می‌رهاند. جرئت روبه‌روشدن با ناخودآگاه تا حدی که شرایط انسانی اجازه می‌دهد، همراه صداها و منطق‌هایی که دور نیستند از حافظه ناخودآگاه و البته تلخی و شیرینی‌شان را برمی‌تابد و این سؤال که آیا کسی به آنها گوش می‌دهد؟ و باز کریستوا یادآور می‌شود که سکوت بر ما تحمیل نشده است. سکوت در درون ماست و آن بیگانه درون ماست که می‌خواهد لال بماند و در وطن خویش نیز غریبه است. منابع: 1. بیگانه، آلبر کامو، ترجمه لیلی گلستان، تهران؛ نشر مرکز 2. تعهد اهل قلم، آلبر کامو، ترجمه مصطفی رحیمی، انتشارات نیلوفر 3. سخنرانی دکتر گوهر همایون‌پور، انستیتو روان‌پزشکی ایران، 1389

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.