|

رمان‌ در جهان عرب

نسيم آصف: به‌تازگی کتابی با عنوان «رمان عربی» نوشته حمدی سکوت با ترجمه عظیم طهماسبی توسط نشر نیلوفر به ‌چاپ رسیده که درواقع درآمدی تحلیلی- انتقادی بر رمان‌های جهان عرب است. حمدی سکوت در این اثر سیر رمان عربی از آغاز شکل‌گیری‌اش تا امروز را بررسی کرده و از این نظر این کتاب می‌تواند به‌عنوان منبعی قابل‌توجه برای ادبیات داستانی جهان عرب مورد توجه قرار گیرد. کتاب به دلیل تقدم مصر در رمان‌نویسی جهان عرب با نویسندگان مصری شروع شده و در ادامه به رمان‌های دیگر کشورهای عربی پرداخته است. نجیب‌ محفوظ چهره‌ای کلاسیک در ادبیات مصر و به‌طورکلی ادبیات جهان عرب است و ازاین‌رو بخشی از کتاب به نجیب محفوظ اختصاص دارد. نجیب‌ محفوظ را می‌توان از جمله نویسندگانی دانست که با رمان‌های واقع‌گرایانه‌اش فصلی جدید در داستان‌نویسی جهان عرب گشود. حمدی سکوت درباره جهان داستانی نجیب‌ محفوظ نوشته: «در آثار محفوظ دیگر عیوبی چون حشو، ساختار ازهم‌گسیخته و نامنسجم، وصف بیش از اندازه، افکار بی‌پرده، از این شاخه به آن شاخه پریدن، مبالغه در تصویر حالات و رخدادها و افراط در شخصیت‌پردازی به چشم نمی‌خورد و هر عنصری به صورت طبیعی و خودجوش و درست در جای خود قرار می‌گیرد. تسلط محفوظ به عربی فصیح به او این امکان را داده است تا با روانی و به نرمی و ظرافت میان زبان والای شعر و زبان عامیانه کوچه‌و‌برزن در نوسان باشد. همچنین در این آثار نفوذ عمیق و پیوسته و گسترده وی در کنه نفس انسان فاش‌ و ساختن انگیزه‌های رفتاری و بیان دقیق‌ترین احساسات و عواطف و واکنش‌های درونی شخصیت‌ها همراه با هر عمل و حادثه‌ای دیده می‌شود.» حمدی سکوت با اشاره به رمان‌های مختلف نجیب محفوظ و سبک‌های گوناگونی که او در آثارش به کار گرفته، می‌گوید که رمان‌های نجیب محفوظ تجربه سه سده رمان‌نویسی جهان را در طول سه دهه به طور فشرده در خود جمع کرده است: «رمان‌های وی که نماینده رویکردها و مکاتب جهانی رمان‌نویسی است به لحاظ سطح هنری هرگز از شاهکارهای پیروان آن مکاتب در ادبیات مناطق دیگر فروتر نیست.» سکوت در کتابش به بررسی تمام آثار نجیب محفوظ نپرداخته اما دو رمان او را به عنوان نمونه‌هایی برجسته از رمان‌نویسی‌اش مورد توجه قرار داده است. دو رمانی که به اعتقاد نویسنده «دو مرحله مهم در پیشرفت و تحول رمان‌نویسی» نجیب‌ محفوظ به‌شمار می‌روند. سکوت نخست به «سه‌گانه» نجیب محفوظ پرداخته و سپس «وراجی بالای نیل» را مورد بررسی قرار داده است. برخی از آثار نجیب محفوظ امروز جزو کلاسیک‌های ادبیات عرب به‌شمار می‌روند و در این میان جایگاه «سه‌گانه» او متفاوت است و می‌توان آن را اثری جهانی دانست. سکوت این رمان را برجسته‌ترین رمان محفوظ و حتی برترین رمان در ادبیات عربی دانسته است. سکوت بعد از پرداختن به رمان‌های مصری، به سراغ رمان‌نویسان لبنان، سوریه، فلسطین، عراق، شبه‌جزیره عربستان، سودان، مراکش، الجزایر، تونس و لیبی رفته است. او در بخش مربوط به سودان، به‌طور ویژه به طیب صالح پرداخته است: «علیرغم آنکه نگارش رمان در سودان به شکل پیوسته از اوایل دهه شصت میلادی آغاز شد و با آنکه افرادی چون ابراهیم حردلو، ابوبکر خالد، مکی محمدعلی و شماری دیگر نام و آوازه‌ای داشتند، ولی به محض اشاره به رمان سودانی بلافاصله نام طیب صالح به ذهن می‌آید.» سکوت به دو رمان نخست طیب صالح یعنی «فصل مهاجرت به شمال» و «عروسی زین»، که هر دو هم به فارسی ترجمه شده‌اند، پرداخته است. سکوت اوج پیشرفت طیب صالح در رمان‌نویسی را مربوط به «فصل مهاجرت به شمال» دانسته است. رمانی که زبانی فشرده، قوی، گیرا و شاعرانه دارد و دارای ساختاری درهم‌تنیده، یکدست و پیچیده است: «زمان و جریان سیال ذهن در رمان بسیار ماهرانه به کار گرفته شده و مضامین آن ژرف و پربار است. خشونت و رابطه جنسی با جسارت و گستاخی بی‌سابقه‌ای در رمان عربی ارائه می‌شود و پرسش‌های مهمی درباره وضعیت انسان در این جهان و معنای زندگی در لابه‌لای اثر می‌آید.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.