گرامشي و ادبيات
آنتونيو گرامشي مهمترين يا دستكم يكي از مهمترين نويسندگان ماركسيست در حوزه فرهنگ است و نظريات او در اين حوزه بهطوركلي معطوف به «قلمرو فرهنگي» است. گرامشي در پرداختن به قلمرو فرهنگ و توليد فرهنگي بيش از هر عرصه ديگري به ادبيات توجه داشته است. گرامشي نيز همچون بسياري ديگر از نظريهپردازان سنت ماركسيستي، توليد ادبي را در پيوند با تاريخ بررسي ميكند. بهعبارتي گرامشي توجه زيادي به فرايند تاريخياي دارد كه آثار ادبي در بستر آن توليد ميشوند. در بخش زيادي از آنچه گرامشي در دوران زندانش نوشته موضوعات ادبي و فرهنگي برجستهاند. بهتازگي «برگزيده نوشتههاي فرهنگي» گرامشي با ويراستاري ديويد فورگاكس و جفري نوول- اسميت با ترجمه احمد شايگان، محمود متحد، حسن مرتضوي، اكبر معصومبيگي و فيروزه مهاجر توسط نشر آگاه به چاپ رسيده است. جفري نوول- اسميت در مقدمه عمومي اين كتاب درباره نقش فرهنگ و ادبيات در نوشتههاي زندان گرامشي نوشته: «جايگاه بزرگ و در حقيقت مركزي موضوعات ادبي و فرهنگي ويژگي برجسته طرحهاي گرامشي براي كار در زندان و ساخت و پرداخت نهايي آنها در دفترهاست كه بسيار مورد توجه قرار گرفته است. نخستينبار كه در مارس 1927 با ناتيانا شوخت از كاري كه مايل بود انجام دهد سخن گفته بود، چهار موضوع را ذكر ميكند كه سه مورد از آنها از لحاظ جهتگيري موضوعات ادبي/ فرهنگي شمرده ميشوند: زبانشناسي تطبيقي، پيراندلو و سليقه تئاتري مردم ايتاليا و داستانهاي دنبالهدار و سليقه ادبي عامه. بار ديگر، در فهرست دفتر شماره يك در سال 1929، شش عنوان از شانزده عنوان- داستانهاي دنبالهدار، فرهنگ عامه، مسئله زبان، انواع روزنامهنگاري مربوط به فصلنامهها، دستورزباننويسها و نوزبانشناسان، اخلاف پدر برشاني- همگي به فرهنگ و اشاعه آن مربوط است... اين موضوع مطرح شده است كه تمركز گرامشي بر عناوين فرهنگي در زمان زندانيبودنش ناشي از احساس انزوا از زندگي سياسي و تمايل به كار مداوم بر چيزهايي است كه ذهناش را از مسائل دردناك و ناتوانياش بر تاثيرگذاري بر فرايند سياسي منحرف ميكرد. شايد او تاوان كنارگذاشتن مطالعات انسانگرايانهاش را به نفع روزنامهنگاري و مبارزه سياسي در جواني ميپرداخت. با اينكه چنين گمانهزنههاي روانشناختي عنصري از حقيقت را دربر دارند، اما درواقع انسجام رويكرد گرامشي را در سراسر دفترها توضيح نميدهند، همچنين عدالت را در مورد انديشههاي وي درباره موضوعات فرهنگي بهجا نميآورند، كه بيش از هرچيز بهواسطه امتناع آن از تقسيم فرهنگ به تاريخ و سياست چشمگير است. اين انديشه كه ادبيات براي هميشه است و سياست موضوعي است براي لحظه، در حقيقت از جمله مسائلي است كه گرامشي در بحثهاي خود عليه كروچه رد ميكند.» گستره موضوعات ادبي كه گرامشي در نوشتههاي زندانش به آنها پرداخته وسيع و متنوع است اما شايد بتوان نقطه مشتركي در ميان همه آنها يافت و آن توجه گرامشي به كليت فرهنگ و تاريخ است. چنين است كه مثلا علاقه گرامشي به پيراندلو نهفقط بهخاطر نمايشنامههاي او بلكه بيشتر به اين خاطر است كه اين نويسنده را «دماسنج تغيير فرهنگي» ميدانسته است. يا مثلا رمانهاي داستايفسكي را به دليل آشكاركردن «كنش متقابل بين فرهنگ هنري و فرهنگ مردمي» مورد توجه قرار داده است. برگزيده نوشتههاي فرهنگي آنتونيو گرامشي ترجمه احمد شايگان، محمود متحد، حسن مرتضوي، اكبر معصومبيگي و فيروزه مهاجر، نشر آگاه
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.