درباره نمايش پچپچههاي پشت خط نبرد
پچپچههايي که فرياد شدند
بهارک سهامي
«پچپچههاي پشت خط نبرد» يک تراژدي - کمدي، نوشته عليرضا نادري و کارگرداني محمدرضا ستاري است که بر محور گفتوگو ميچرخد. هشت رزمنده در آتشبسي که به مناسبت ماه رمضان بين ايران و عراق برقرار شده، در حال استراحتند. نادري با قراردادن آتشبس بهعنوان موقعيت نمايشي، دست به انتخاب هوشمندانهاي زده است. آتشبس موقعيتي بينابيني بين جنگ و صلح است؛ موقعيتي برزخي و پرتعليق که کشش دراماتيک فراواني ايجاد ميکند. اين فضاي برزخي در بيرون به موازات برزخي است که در ذهن تکتک سربازان وجود دارد. گفتوگوها و کنشهاي شخصيتها طنزآميز و مفرحند، اما سايهاي از نگراني، ترديد و غم بر آنها افتاده است. شخصيتها درحاليکه آرمانهاي يکديگر را به چالش ميکشند، آرمانهاي خود را نيز زير سؤال ميبرند. مشخص ميشود اگرچه اکثريت براي دفاع از آرمانهاي انقلاب در جنگ شرکت کردهاند، نگرانند بعد از تمامشدن جنگ و بازگشت به وطن، آرمانها و ارزشهايشان فراموش شده و جاي خود را به ضدارزشها داده باشند. در طول 90 دقيقه نمايش، جز يکي، دو مورد، اتفاق بيروني چشمگيري نميافتد. اتفاقات، تحولات دروني و ذهني هستند که با پيشرفتن ماجرا بر مخاطب آشکار ميشوند. شخصيت سربازان از خلال گفتوگوها و بحثوجدلهايي که با هم دارند شکل ميگيرد و پيشينه و خصوصيتهاي ويژه آنها بهتدريج مشخص ميشود. باقر، فرد تحليلگر و متفکر چپگراي گروه است، دوستعلي، مذهبي سنتي است؛ موسي، يهودي است؛ عليرضا و پرويز، در ظاهر، آرمان خاصي ندارند و بيشتر در پي خوشباشي و شيطنتاند و شهريار يک جوان ساده و رمانتيک به نظر ميرسد. بازيگران در اين نمايش اجرائي باورپذير دارند، بهنحويکه تماشاچي آرامآرام با شخصيتها همدلي پيدا ميکند. نمايش با بازي فوتبال آغاز ميشود که ميتواند نمادي باشد از بازي کلامي که در طول نمايش بين افراد جريان خواهد داشت و جنگ که هرکدام از آنها بازيگر آنند. فضاي بازي فوتبال معصومانه و سرخوشانه است و تضاد کاملي دارد با مفهوم جنگ خونباري که دليل وجودي اين افراد در آن فضاست. گفتوگوها و کشمکشها بهدفعات با صداي پرتاب سنگ به سمت سنگر قطع ميشود. همه ميخواهند بدانند چه کسي سنگ پرتاب ميکند و چرا؟ درحاليکه فضاي آتشبس حاکم است، اين سنگپراني سايه تهديدي بر صحنه مياندازد که سربازان ميپندارند نشانه حمله قريبالوقوع است و تلنگري است که هر لحظه به خاطرشان ميآورد که آتشبس، لحظه آرامش پيش از توفان است. صداي پرتاب سنگ همچون موتيفي معماوار در طول اجراي نمايش امتداد مييابد. محمدرضا ستاري، کارگردان نمايش، در کنار وفادارماندن به ساختار نمايشنامه عليرضا نادري، چند صحنه خلاقانه و تأثيرگذار در بخشهايي از نمايش گنجانده است؛ نمونه آن پخش مکالمهاي با موبايل در ابتدا و انتهاي اجراست. اين دو بخش با وقايع نمايش شکاف زماني دارند و در آينده قرار گرفتهاند. شروع و پايان نمايش با چنين صحنهاي مخاطب را به اين ذهنيت هدايت ميکند که اتفاقات به شکل فلشبک در ذهن يکي از شخصيتها ميگذرد. نمونه ديگر خلاقيت ستاري، صحنه بسيار تأثيرگذار و تکاندهنده کابوس عليرضاست که در آن همرزمانش را ميبيند که در ته صحنه در تاريکي با چراغقوه رديف ايستادهاند و چراغهايشان يکييکي خاموش ميشود. دکور نمايش ساده و کاربردي است و از تعدادي لاستيک خودرو تشکيل ميشود که بهجاي کيسه شن روي هم چيده شدهاند؛ لاستيکهايي که بهجاي اينکه خودرويي را به حرکت درآورند بياستفاده ماندهاند. اين ميتواند استعارهاي باشد براي ازجادررفتگي معناي جنگ در ذهن سربازان و بهعلاوه سکون آتشبس.؛ آتشبسي که سربازان را واميدارد توقف کنند و درباره موقعيت انساني تلخي که در آن گرفتارند بينديشند. کارگردان موفق ميشود به طنز بهکارگرفتهشده در نمايشنامه وفادار بماند؛ طنزي کنترلشده و مؤثر که هيچکجا به لودگي نميکشد و به شکلي منسجم با صحنههاي دردناک و تراژيک ترکيب ميشود، چنانکه در پس هر خندهاي ضربهاي به انتظار تماشاچي نشسته است. قطعات کوتاه موسيقي به کمک صحنههاي تراژيک و جدي ميآيند، اگرچه به نظر نگارنده وزن کلمات و بازي بازيگر در بعضي بخشها بهتنهايي براي ايجاد تأثير در ذهن مخاطب کافي بود. نورپردازي مؤثر از جمله ديگر نکات قوت اجراست که در بهتصويرکشيدن فضاي برزخي آتشبس موفق عمل ميکند. نمايشنامه قوي، کارگرداني مسلط و خلاقانه، بازيهاي باورپذير و روان، دکور و نورپردازي مناسب عواملي هستند که دست به دست هم ميدهند و پچپچههاي پشت خط نبرد را به فريادي تلخ در گوش مخاطب تبديل ميکنند.؛ پچپچههايي که عليرضا نادري، خود در طول سالهاي جنگ تحميلي از نزديک شنونده آن بوده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.