|

گزارش «شرق» از خانگیران، یکی از نادرترین میدان‌های گازی جهان

ثانیه‌‌های سرنوشت‌ساز

شکوفه حبیب‌زاده: شمال‌شرقی‌ترین نقطه ایران؛ سرخس، نزدیک به نقطه صفر مرزی. منطقه‌ای بیابانی که در دل خود یکی از نادرترین مخازن گازی جهان را نهفته دارد. دو میدان گازی خانگیران و گنبدلی در این منطقه، گاز شش استان کشور را تأمین می‌کنند، به همین دليل هم محلی‌ها به آن عسلویه دوم می‌گویند، با این تفاوت که این شهر، رتبه نخست بیکاری در منطقه را هم به دوش می‌کشد. شهری با حدود صد هزار نفر جمعیت اما با داغ محرومیت بر پیشانی، مانند اغلب نقاط مرزی ایران. منطقه ویژه سرخس هم به گوش بازرگانان آشناست. گمرک سرخس پنجمین گمرک فعال کشور به شمار می‌رود. سد دوستی در مرز ایران و ترکمنستان، روی رودخانه مرزی هریرود، تأمین‌کننده آب مشهد است و سرخس، به‌عنوان واسط این دو، بی‌هیچ سهمیه‌ای، همچنان تشنه و نظاره‌گر است. هرچند با بی‌مهری افغان‌ها در بالادست این رودخانه، در آینده، شاید آبی از این سد گرم نشود، بااین‌حال، در این روزها، سرخسی‌ها آب بی‌کیفیت را بر سفره می‌برند. این شهر، کوزه‌گری را می‌ماند که از کوزه شکسته آب می‌خورد. جاده وحشت داستان ادامه‌ دارد. جاده‌ محور سرخس - مشهد، همان که اهالی این شهر و روستاهای اطراف، با نام «جاده وحشت» و «جاده مرگ» از آن نام می‌برند، سال‌هاست در انتظار تحقق وعده رسیدگی است. جاده‌ای با پیچ‌های تند و خطرناک و آسفالتی نامناسب که سالانه بیش از 200 نفر در آن کشته می‌شود. همین سال گذشته در یک تصادف، چهار نفر از کارمندان صنعت نفت، در این جاده طعم مرگ را چشیدند. در نگاهی دیگر روستاهای اطراف از آلایندگی میادین گاز و معدن زغال‌سنگ آق‌دربند رنج می‌برند، اما فقط مشقت است و مردم این اهالی، صحنه‌ای از روزهای خوش را هنوز که هنوز است به خود ندیده‌اند. کمی که از مناطق عملیاتی دور شویم، خانه‌های گلی را می‌بینیم. خانه‌هایی که بیشتر شبیه به مخروبه است و به‌سختی می‌توان هضم کرد، کودکانی که روبه‌رویش بازی می‌کنند، ساکن همین خانه‌ها باشند. جنگ اپراتورها با ترکمن‌ها در همین حوالی، کمی با فاصله از مناطق مسکونی، دو میدان گازی، در حال فعالیت است. همان میادینی که زمستان سال پیش، وقتی ترکمن‌ها بر سر فروش گاز بازی قیمت درآورده و با تخلف از قواعد، گاز را روی ایران قطع کردند، پشتیبانی شدند برای تأمین گازهای شش استان خراسان رضوی، شمالی، جنوبی، گلستان، مازندران و بخش‌هایی از سمنان. همان روزها در سرمای منفی 24درجه، اپراتورها و دیگر کارمندان شرکت بهره‌برداری از نفت و گاز در تلاش بودند تا از ذخایر گاز این منطقه، 200 مترمکعب بیشتر از هر سال، تولید کنند تا گاز هیچ خانه‌ای قطع نشود. تلاش‌شان هم البته به بار نشست. تجهیزات این منطقه هم حتی با تجهیزات نفت جنوب، متفاوت است. دلیلش همان یونیک‌بودن شرایط مخازن منطقه و سمی‌بودن گاز تولیدی در آن است. گاز ترش و پرفشار مخزن مزدوران در میدان گازی خانگیران، 3.5درصد گاز هیدروژن‌ سولفوره (H2S) با غلظت 350ppm تولید می‌کند که گازی بسیار سمی و کشنده است. برای همین هم ماسک فرار برای جلوگیری از خطر نفوذ گاز‌های سمی، به وفور اینجا پیدا می‌شود. فقط چند ثانیه برای فرار از مرگ، فرصت دارید. کمتر از انگشتان یک دست، چنین مخازنی در جهان یافت می‌شود. نمونه دیگر آن را می‌توان در عمان و کانادا یافت. در این منطقه دو میدان اصلی خانگیران گاز ترش تولید می‌کند و میدان مشترک گنبدلی گاز شیرین را با اندک تغییراتی به دست مردم می‌رساند. سرخس، بازی طبیعت و صنعت اینجا پر است از گزنده‌ها و خزنده‌های گوناگون. شب‌ها به علت سردی هوا، مارها دور شیرهای گاز می‌پیچند و اپراتور باید با چراغ قوه به پانل‌ها وارد شود تا آنها را ببیند و اول فکری به حال آنها کند تا بتواند به کارش رسیدگی کند. اینجا یکی از خطراتی که کارمندان را تهدید می‌کند وجود همین مارهای سمی است. البته بماند که شب‌ها داخل این پانل‌ها، گاهی گرگ هم کمین می‌کند. اینجا، بازی طبیعت است و صنعت. اینها را صابری، مدیر بهره‌برداری از مخازن خانگیران می‌گوید. صابری از سختی کار در خانگیران این‌گونه می‌گوید: «دمای روز در تابستان به 50 درجه می‌رسد و در زمستان سرمای منفی 24 درجه داریم. آن‌قدر سرد است که نمی‌توان به‌راحتی کار کرد. با وجود این شرایط، مزایا و سختی کاری که به ما می‌دهند خیلی از نفت جنوب کمتر است. همین هم فرد را وادار به ریزش می‌کند. گاهی حتی شرایط سخت‌تر است. توجهی نمی‌کنند؛ اینجا گاهی 45 روز درگیر طوفان شن هستیم و با این حال باید کار کنیم. لوله گاز 80 درجه است. با آن کار می‌کنیم. پیچ و شیر روی لوله است. اینکه دیگر شمال و جنوب ندارد!» نیروی انسانی، کم داریم با گلایه ادامه می‌دهد: «نیروهایمان هم کم است. در هر چاه گاز ترش به‌طور قاعده باید دو اپراتور وجود داشته باشد. یکی پشتیبانی کند یا حداقل حراست داشته باشد، اما در بیشتر چاه‌ها، یک اپراتور حضور دارد. این هم بماند که گاهی اپراتور تک‌نفره آنجا حضور دارد و حتی مسئولی از حراست آنجا نیست. گاهی شده در چاه، گرگ بیاید یا اپراتور دچار مشکل قلبی شده، اما کسی نزدیکش نبود». می‌پرسم برای کمبود نیروی انسانی چه می‌کنید؟ می‌گوید: «تقاضای نیرو کرده‌ایم، اما باید برنامه‌ریزی برای استخدام بگذارند. فرایند استخدام مسائل خود را دارد. استخدام شده اما به اندازه‌ای که باید باشد، نیست». صابری به نقش اپراتورهای فعال در این منطقه اشاره می‌کند: «ترکمستان، زمستان گاز را قطع کرد. اپراتورها با سرمای 20 درجه زیر صفر، تأسیسات را با چنگ و دندان نگه داشته بودند که گاز در مناطق قطع نشود. با تمام این مخاطرات و مشقات، فرد کار می‌کند. این گاز تولیدی، واقعا ارزشمند است و ای‌کاش مردم این را بدانند». او از ویژگی‌های این منطقه یاد می‌کند: «در این منطقه 63 حلقه چاه داریم؛ 32 چاه گاز ترش و باقی شیرین. ممکن است در لایه‌هایی، نفت داشته باشیم، اما قابلیت استحصال را ندارند. در لایه تیرگان، نفت داریم، اما این نفت آن‌قدر زیاد نیست که قابلیت آن را داشته باشد که پالایشگاه برای آن احداث شود». تولید گاز با فشار 15 هزاربرابر منازل او از تفاوت‌های تجهیزات گاز در شمال و جنوب می‌گوید: «این چاه‌ها، تفاوت ویژه‌ای با چاه‌های عسلویه دارند. تاج چاه مطابق چاه‌های دیگر است، اما در چاه‌های دیگر از یک بال بهره‌برداری می‌شود، اینجا از دو بال. در مخزن مزدوران، در عمق چهارمتری، چهار لوله متحدالمرکز در اعماق متفاوت داخل هم رفته‌اند تا از ریزش دیواره یا جابه‌جايي فشار آنجا به بالا ممانعت کنند تا برای بهره‌برداری مشکلی پیش نیاید. شیرآلات هم برای تحمل 10هزار PSI در نظر گرفته شده‌اند، اما فشار مخزن چهارهزارو 800 تا پنج‌هزار PSI است. به مرور زمان بهره‌برداری به سه هزار و800 PSI رسیده که اگر آن را با فشار گاز در منازل قیاس کنیم، 15 هزاربرابر فشار گاز در آنهاست». نقش میدان خانگیران در بازی ترکمنستان نشست خبری محمد مام‌بیگی، مدیرعامل شرکت بهره‌برداری نفت و گاز شرق، هم در همان ابتدای بازدید خبرنگاران از منطقه عملیاتی خانگیران، برگزار شد. به گفته او: «منطقه عملیاتی خانگیران تنها منطقه عملیاتی شرکت بهره‌برداری نفت و گاز شرق، از شرکت‌های تابعه شرکت بهره‌برداری نفت و گاز مناطق مرکزی است که دو میدان گازی به نام خانگیران و گنبدلی را پوشش می‌دهد». مام‌بیگی با اشاره به تولید گاز این منطقه برای شش استان کشور می‌گوید:‌ »در زنجیره تولید پس از ما پالایشگاه هاشمی‌نژاد گاز ارسالی را دریافت و پالایش می‌کند و از طریق لوله گاز به این استان‌ها می‌فرستد. همچنین در مجموعه مصرفی ما، دو قسمت مهم نیروگاه نکا و پتروشیمی بجنورد قرار دارند. این شرکت، سهم 2.8 درصدی در کل ذخایر گازی کشور را داراست». مدیرعامل شرکت بهره‌برداری نفت و گاز شرق با بیان اینکه در مرحله تولید در سال 95، حدود شش درصد نیازهای کشور از طریق میادین خانگیران و گنبدلی تأمین شد، می‌افزاید:‌ »این میزان، 20درصد شرکت نفت و گاز مناطق مرکزی را شامل می‌شود». او می‌افزاید: «قسمت اعظم گاز مربوط به مخزن مزدوران می‌شود که از نادرترین مخازن گازی جهان است. 3.5 درصد از گاز تولیدی از این مخزن را گاز هیدروژن‌سولفوره (H2S) تشکیل می‌دهد که گاز فوق‌العاده سمی و خطرناکي برای انسان و محیط‌زیست است و 6.5 درصد هم گازکربنیک (CO2). بااین‌حال در 30 سال فعالیت این شرکت، تلفات جانی در این منطقه نداشتیم». مام‌بیگی به یکی از مخازن قدیمی این ناحیه اشاره می‌کند و می‌گوید: «اثر مثبت آن را در زمستان 95 دیدیم. در مقطعی که با قطعی گاز از سوی ترکمنستان روبه‌رو بودیم از گاز ذخیره‌شده در مخزن شوریجه D استفاده کردیم». این مقام مسئول به محرومیت این منطقه اشاره می‌کند و می‌افزاید: «این منطقه عملیاتی در منطقه مرزی استان خراسان رضوی واقع است و مردم آن در محرومیت به‌سر می‌برند. با توجه به تجربیات، به این نتیجه رسیدیم که بهتر است از نیروهای بومی استفاده کنیم. بنابراین در سال‌های اخیر با اخذ مجوزهای لازم، از نیروهای منطقه استفاده کردیم، هرچند هنوز جذب نیرو از سرخس به نسبت دیگر مناطق کمتر است». مام‌بیگی با اشاره به شرایط خاص گاز هیدروژن‌سولفوره، می‌گوید: «به دلیل وجود این گاز سمی، نیازمند تجهیزات ویژه‌ای هستیم که آنها را از اروپا و آمریکا وارد می‌کنیم، اما به مرور زمان به‌خاطر محدودیت‌هایی که پیش آمد، با هماهنگی توانستیم تولیدکنندگان تجهیزات داخلی را مجاب کنیم تا تجهیزات موردنیاز را تولید کنند و به‌این‌ترتیب کالای باکیفیت را از شرکت‌های داخل تامین کردیم». مدیرعامل شرکت بهره‌برداری نفت و گاز شرق مجموع تولید سال 95 این منطقه را 15.8میلیارد مترمکعب عنوان می‌کند و می‌گوید: از زمانی که میادین عسلویه در مدار قرار گرفتند، از فشار روی چاه‌های ما کاسته شده است و به همین خاطر تولید متعادل شده و روند افزایشی آن، متوقف شده است، زیرا به‌هرحال، به این گازها در آینده نیاز داریم. بنابراین برنامه در سال 96 هم تقریبا در سطح سال 95 است». مام‌بیگی در پاسخ به پرسش خبرنگاری در مورد میدان مشترک گازی ایران و ترکمنستان می‌گوید: «میدان گازی بزرگی به نام دولت‌آباد در ترکمنستان وجود دارد که اگر آن را به 70 قسمت تقسیم کنیم، تنها یک درصد آن در ایران است که تمام تلاشمان این است از آن هم بیشترین استفاده را ببریم. تولید ایران از این مخزن مشترک، 700 هزار مترمکعب در روز است». وعده برای رفع بی‌کاری این نشست البته بی‌حاشیه نبود. با حضور یکی از خبرنگاران محلی و پرسش در مورد ایجاد آلودگی در این منطقه، مام‌بیگی به مسئولیت اجتماعی این شرکت هم نگاهی انداخت: «مشکلات در روستاهای اطراف، به خاطر فلرینگی است که در پالایشگاه انجام می‌شود و بعضا اجتناب‌ناپذیر است. تلاش کردیم با به‌روزکردن تجهیزات، این میزان را به حداقل برسانیم. شرکت در تلاش است، پساب‌ها را تصفیه کرده و فضای سبز را هم گسترش دهد». او با اشاره به گستره بی‌کاری در این منطقه می‌گوید: «تحصیلات در سرخس خوب است، اما محدودیت‌های خود را داریم. در تلاش هستیم برای اشتغال جوانان با همکاری مدیران منطقه گام مؤثری برداریم، البته با کارآفرینی، نه جذب. درواقع می‌خواهیم از توانمندی پیمانکاران بومی در پیمان‌های آتی استفاده می‌کنیم». زمان بازگشت است. چندان نمی‌توان به جاده اعتماد کرد؛ جاده‌ای که هر پیچش، دلهره مرگ را به یاد می‌آورد؛ مسیر ترانزیتی که نان و نوایی برای اهالی این شمال‌شرقی‌ترین شهر ایران نیست. خانه‌های گلی باز هم از جلوی چشمانم عبور می‌کنند. فاصله تا زندگی عادی در سطح شهر، آن‌قدر زیاد است که گذشته‌های ناممکن و دور را می‌ماند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.