رفراندوم ترکيه:
تراژدي دموکراسي ترکي
سياوش رزمند
پاريس: ژانويه(سه ماه پيش از رفراندوم) پاريس شايد در اولين نگاه مرتبطترين شهر براي بررسي رفراندوم قانون اساسي در ترکيه نباشد، اما در هر صورت يک روايت از ترکيه معاصر و مفاهيمي همچون غربت، کودتا، مسئله کُردي و اعتراض ناخواسته راهش را به اين توريستيترين شهر جهان و قبرستان تاريخي «پرلاشز»اش ختم ميکند. «آيتن» که در 11 ژانويه زير باران ريز پاريس لابهلاي قبرها ميگشت، در آن لحظه نقشي را در کودتاي نافرجام تابستان گذشته يا رفراندوم بهار بازي نميکرد، هرچند ميتوان تصور کرد که به هر صورت در اعتراضات پارک گزي يا حرکتهاي اعتراضياي که قرار بود پس از اعلام نتايج رفراندوم شکل بگيرد شرکت کند. در استانبول دانشجو است، اما اصالتا متعلق به شهر کردنشين «باتمن» است. با انگليسي واضح، ولي همانند همه ترکها لهجهاي غليظ و خوشآهنگ درباره نشاني يکي از قبرها سؤال ميکند و هنگامي که ميبيند مسئول جوان قبرستان ميگويد که «خواننده کردتبار اهل ترکيه در اين نقطه از مجموعه قرار گرفته است»، گل از گلش ميشکفد. با راهنمايي متصدي، خيابانهاي پرلاشز را طي ميکند که به دو پسر جوان راه گمکرده برميخورد که سر در گوشيهايشان نقشه را جستوجو ميکنند و خب قاعدتا در چنين شرايطي اهل ترکيه هم هستند. اتفاق کوچک و البته روزمرهاي در پرلاشز شايد با نگاهي از بيرون چندان راه به درون مسائل امروز ترکيه نبرد، اما گره اصلي در شناخت ترکيه نيز به همين نگاه از بيرون بازميگردد که موجب خوانشي ناقص يا سطحي از تحولات يکي از مهمترين کشورهاي جهان در قرن بيستويکم شده است. به پاريس بازگرديم؛ به همان قبرستان تاريخي و مشهور پرلاشز؛ مکاني که خواننده معترض «احمد کايا» و فيلمساز مؤلف «يلماز گوني» در آنجا آرام گرفتهاند. هر دو از اختناق گريخته بودند که غربت را تاب نياوردند. فاشيسم، قومگرايي ترکي، سرکوبهاي سياسي و دولت موازي در دهههاي 70 تا 90 بخشي از بنمايه آثار گوني و کايا را شکل دادهاند، همانگونه که امروز بازديد از آرامگاهشان، خواندن ترانهها يا تماشاي فيلمهاي هر يک از اين دو نشان از چهره معترض جوانان ترکي دارد که حتي الزاما کردتبار هم نيستند تا پيام اين دو؛ يعني آزادي را دريابند. برلين: فوريه(دو ماه پيش از رفراندوم) برخلاف فرانسه اما بايد آلمان يا به عبارت بهتر ترکهاي آلمان را (در کنار اتريش، هلند و بلژيک) بازيگران اصلي رفراندوم اخير دانست؛ با جمعيتي حدود چهار ميليون نفر که پنج درصد از کل جمعيت آلمان را تشکيل ميدهند و در کنار سه کشور ديگر ميتواند به پنج ميليون بالغ شود (که سه ميليون نفر واجد شرايط رأيدادن بودند) که نشاندهنده فاکتور مهم ترکهاي آلمان در بازي سياسي ترکيه است، اما ابتدا بايد بدانيم دقيقا منظورمان از ترکهاي آلمان چيست؟ برلين نهتنها پايتخت و پرجمعيتترين شهر آلمان است که آهنربايي بينظير براي جذب جوانان هنرمند و روشنفکر نهفقط از خاورميانه و ديگر كشورهاي اروپايي که حتي شهري بخشنده و پر از فرصت براي يک دختر جامعهشناس ايراني- آمريکايي جوان است که از فراز الکساندرپلاتز بتواند پرجنبوجوشترين شهر اروپا را نظاره کند، اما در همين روادارترين و تجربهگراترين شهر اروپا هم اگر گذر کسي به خانه يکي از ترکتباران (خواه جوان، ميانسال و...) بيفتد، از فضاي سنتي حاکم بر خانهاي که در آن هرروز پيلاو پخته ميشود، شبکههاي ترکي تماشا ميشود، آيههايي از کلام خدا و ذکرهايي به عربي و ترکي به ديوار آويخته شده و مخدههاي ترکي جايگزين صندليهاي مدرن شدهاند به تعجب ميافتد. جامعه ترکتباران آلمان بهشدت سنتگرا و عمدتا مذهبي با ريشههاي بسته خانوادگي هستند که حداقل امروز در شهرهاي بزرگ ترکيه کمتر ديده ميشوند. مهاجران اقتصادي که اينک در نسلهاي دوم و سومشان بدل به بخشي انکارناپذير از جامعه آلمان (همينطور در ديگر کشورهاي اروپا) شدهاند، در واقعيت کمترين درهمتنيدگي را با کشور ميزبانشان دارند و ازاينروست که حتي بيش از شهروندان داخل جمهوري ترکيه دل در گرو اردوغان و ناسيوناليسم سنتگراي حزب عدالت و توسعه دارند. ترکهاي اروپا بيش از هر هويتي، تجسمي عيني از «ملت اردوغان» هستند و نقششان در رفراندوم ترکيه جداي از «آري» ميليونيشان هنگامي مشخص ميشود که درگيريهاي اخير مقامات ترک با هلند و آلمان را ميبينيم. فاشيستخواندن کشورهايي که مهاجران ترک بعد از سالها اقامت جذب آنها نشدهاند و سرمايهگذاري روي عواطف مليگرايانه و محافظهکارانه اين بافت جمعيتي شايد ترکيه را براي هميشه از پيوستن به اتحاديه اروپايي بازدارد، اما هواداراني پرشور را براي آقاي رئيس و پدر دوم ترکها رقم خواهد زد. استانبول: آوريل (يک هفته پيش از رفراندوم) استانبول شايد ديگر استانبول نباشد، در تمام خيابانهایي که پیشازاین توريستي بود، حتي يک توريست اروپايي به چشم نميخورد. در عوض اين اعراب هستند که تمام خيابان استقلال و خيابانهاي منتهي به ميدان تقسيم را اشغال کردهاند و حتي گوي رقابت را از توريستهاي پرشمار ايراني ربودهاند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.