|

روزهای پس از آن شب سیاه

اتوبوس‌ها 500 متر مانده به دادگاه توقف کرده‌اند و زندانیان مجبور هستند باقی مسافت را پیاده طی کنند. هر زندانی از سوی دو نگهبان همراهی می‎شود. زندانبان‌های مسلح هر چند گام یک‌بار زندانیان را به جلو هل داده و مجبورشان می‌کنند که سریع‌تر حرکت کنند. گروهی از معترضان در پشت فنس‌های سیمی فریاد می‌زنند «خیانت‌کاران»، «آدم‌کش‌ها»! هرچه زندانیان به دادگاه نزدیک‌تر می‌شوند صداها و فریادها بلندتر می‌شود. اینجا آنکارا، بیست‌ودوم‌ ماه می ‌2017 است. دولت ترکیه 221 نفر را به رهبری کودتای 15 جولای 2016 علیه رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور، متهم کرده است. 12 نفر از این 221 نفر خارج از ترکیه هستند؛ ازجمله فتح‌الله گولن، مردی که مقام‌های ترکیه‌ای معتقدند مغز متفکر کودتا بوده است. صحنه شبیه نمایشی است که در آن متهمان مانند غنیمت‌های شکار به نمایش گذاشته شده‌اند. یک سال از کودتای نافرجام علیه دولت رجب طیب اردوغان در ترکیه می‎گذرد اما هنوز روایت یکدست و روشنی از آنچه در شب 15 جولای 2016 بر ترکیه رفت، وجود ندارد. به گفته اردوغان و حامیانش، فتح‌الله گولن از محل زندگی خود در پنسیلوانیای آمریکا به حامیانش در ارتش به‌ویژه در نیروی هوایی ترکیه دستور کودتا را داده و تلاش کرده تا با استفاده از زور، قدرت را در این کشور در دست گیرد. به روایت دولتی‌ها، این شورش به دلیل مقاومت مردم در برابر کودتاچیان و حضورشان در خیابان‌ها شکست خورده است. فتح‌الله گولن می‌گوید که کودتا یک صحنه‌آرایی تمام‌عیار به کارگردانی اردوغان و با هدف قبضه‌کردن قدرت در ترکیه بوده است. در این میان متحدان غربی ترکیه قادر نیستند بگویند کدام سناریو به واقعیت نزدیک‌تر است. به مناسبت سالگرد کودتای ترکیه که جان دست‌کم 300 نفر را گرفت و دموکراسی را در این کشور به محاق برد، نگاهی داریم به برخی از مهم‌ترین تحولات سیاسی این کشور پس از آن روز سرنوشت‌ساز: پاک‌سازی‌های گسترده شکست کودتاگران برای اردوغان فرصتی را فراهم آورد تا مخالفانش را از کار برکنار کند. در دو روز نخست پس از کودتای نافرجام (16 و 17 جولای) در سراسر ترکیه صدها ژنرال، قاضی و دادستان به اتهام دست‌داشتن در کودتا بازداشت شدند. خیلی زود دامنه این پاک‌سازی‌ها به پلیس، وزارت آموزش‌وپرورش و رسانه‌ها هم کشیده شد. بیستم جولای بود که اردوغان وضعیت فوق‌العاده اعلام کرد و گفت احتمالا کشورهای دیگر نیز در این کودتا دست داشته‌اند. با اعلام وضعیت فوق‌العاده دست دولتی‌ها برای سرکوب مخالفان و بستن فضای انتقاد بیش‌ازپیش باز شد. گستردگی بازداشت‌ها و سرعت عمل دولت در شناسایی کودتاچی‌ها چنان زیاد بود که برخی منتقدان دوآتشه اردوغان را بر آن داشت تا از وجود فهرست‌های از پیش آماده‌شده مخالفان برای پاک‌سازی صحبت کنند. گفته شده دولت اردوغان درمجموع بیش از 140‌ هزار نفر را از دستگاه‌های دولتی پاک‌سازی کرده، صدها شرکت را مصادره، 15 دانشگاه وقفی و‌ هزاران مؤسسه آموزشی را تعطیل کرده است و این روند همچنان ادامه دارد. اما اردوغان سخت‌ترین رویکرد را در برابر کردها داشته است. لغو مصونیت قضائی نمایندگان کرد و بازداشت گسترده آنان ازجمله صلاح‌الدین دمیرتاش و فیگن یوکسکداغ، رهبران حزب دموکراتیک خلق ترکیه، دستگیری شهرداران مناطق کردنشین و تشدید حملات علیه مواضع کردهای پ‌ک‌ک ازجمله اقدامات دولت ترکیه در روزهای پساکودتا بوده است. بازسازی روابط با روسیه در روزهای پساکودتا، اردوغان سرخورده از غرب پس از چندین بار تلاش برای بهبود روابط با روسیه (ازجمله نوشتن نامه عذرخواهی) دهم اکتبر با ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهوری روسیه و یکی از جدی‌ترین حامیان بشار اسد، دیدار کرد. این دیدار باعث شد اعتماد ازدست‌رفته میان دو کشور تا حدودی احیا شود. پیش از این دیدار، سطح روابط ترکیه و روسیه به دلیل سرنگون‌شدن جنگنده روسی در مرز سوریه در اواخر 2015 به وسیله نیروهای ترکیه‌ای به‌شدت کاهش یافته بود. بیزینس اینسایدر با اشاره به دیدار پوتین و اردوغان، می‌نویسد: «در آن زمان پوتین هم به اندازه اردوغان از بهبود روابط دو کشور خوشحال بود زیرا این فرصت را پیدا کرد تا اتحاد اتحادیه اروپا و ناتو را تضعیف کرده و بار دیگر ترکیه را وارد دایره نفوذ خود کند. شاید به‌همین‌دلیل بود که روسیه یکی از اولین کشورهایی بود که کودتای نافرجام علیه دولت اردوغان را شدیدا محکوم کرد؛ اقدامی که در نظر آنکارا از اهمیت بسیاری برخوردار بود و عمیقا از آن رضایت داشت». درست دو هفته پس از دیدار پوتین و اردوغان، ترکیه عملیات نظامی گسترده‌ای را در شمال سوریه اجرا کرده و گروه ترویستی داعش را از برخی شهرهای این منطقه به عقب راند. به‌گفته ناظران، گذشته از مبارزه با داعش، مهم‌ترین هدف اردوغان از مانور نظامی در شمال سوریه هدف قراردادن گروه‌های شبه‌نظامی کردهای سوریه بود؛ گروه‌هایی که به‌عنوان متحدان نزدیک ایالات متحده در مقابله با داعش موفقیت‌های چشمگیری به دست آورده بودند؛ آن هم در شرایطی که از نظر اردوغان این گروه‌ها متحدان پ‌ک‌ک (حزب کارگران کردستان) و به همان اندازه خطرناک هستند. تنش با اتحادیه اروپا و آمریکا یکی از مواردی که اردوغان را بر آن داشت تا پس از کودتا بیش‌ازپیش به روسیه نزدیک شود ناباوری متحدان غربی به روایت او درباره کودتا بود. اردوغان بارها از ایالات متحده به دلیل بازنگرداندن فتح‌الله گولن به ترکیه انتقاد کرده است. او از متحدان اروپایی هم به دلیل انتقاد از سرکوب‌های پساکودتا و حمایت‌نکردنشان از اصلاح قانون اساسی ترکیه دل‌ِخوشی ندارد. مقام‌های اروپایی پنهان و آشکار نسبت به نقض حقوق‌ بشر در ترکیه و قبضه‌شدن قدرت به وسیله سلطان‌اردوغان هشدار داده‌اند. اما آنچه آتش این تنش‌ها را تند کرد به یازدهم نوامبر بازمی‌گردد؛ زمانی که سردبیر روزنامه جمهوریت، قدیمی‌ترین روزنامه مخالف دولت، در حال بازگشت از سفر به آلمان بازداشت شد. پیش از او نیز 16 روزنامه‌نگار دیگر از این روزنامه بازداشت شده بودند. جوامع غربی بازداشت روزنامه‌نگاران را خط قرمزی می‌دانستند که اردوغان از آن عبور کرده بود. این‌بار اتحادیه اروپا از تذکر پا را فراتر نهاد و در روزهای پایانی ماه نوامبر، توقف روند پیوستن ترکیه به اتحادیه اروپا را تصویب کرد. پاسخ اردوغان به این حرکت، تهدید کشورهای اروپایی به بازکردن مرزها به روی پناه‌جویان بود. با ادامه تنش‌ها، مارس 2017 چندین کشور اروپایی کمپین‌های تبلیغاتی همه‌پرسی اصلاح قانون اساسی ترکیه را که قرار بود با حضور شهروندان ترکیه‌ای و وزیران دولت اردوغان برگزار شود، لغو کردند. جنگ لفظی ترکیه با دولت‌های اروپایی بالا گرفت و اردوغان در چند نوبت با اشاره به مخالفت اروپایی‌ها با اصلاح قانون اساسی ترکیه صراحتا دولتمردان آلمانی و هلندی را به نازی‌ها تشبیه کرد. سوئیس، سوئد، هلند، اتریش، دانمارک و آلمان ازجمله کشورهایی بودند که سخنرانی یا راهیپمایی‌های تبلیغاتی‌ای را که از سوی دولت حاکم ترکیه برای جلب آرای مثبت ترتیب داده شده بود، لغو کردند. اردوغان همین چند روز پیش با اشاره دوباره به دلخوری‌اش از متحدان غربی به شبکه خبری فرانس24 گفته است: «در شب کودتا هیچ‌یک از کشورهای غربی این اقدام را محکوم نکردند و به نظر می‌رسد که کودتا را بر دموکراسی ترجیح می‌دادند. چطور می‌توان سکوت آنها را توجیه کرد؟ به نظر می‌رسد برخی از این موضوع استقبال کردند. اولین محکومیت‌ها از جانب این کشورها یک هفته بعد از کودتا صورت گرفت درحالی‌که دوست داشتیم این اتفاق همان شب می‌افتاد». پیروزی شکننده در همه‌پرسی با وجود تبلیغات گسترده و تلاش بسیار اردوغان برای کسب رأی قاطع در همه‌پرسی اصلاح قانون اساسی، آنچه در 16 آوریل به دست آورد یک پیروزی شکننده بود؛ که البته می‌تواند سلطنت او را تا 2029 میلادی تضمین کند. بنابر آخرین آمار منتشرشده 51.37 ‌درصد از شهروندان ترکیه با انجام اصلاحات موافقت کردند. مخالفان اردوغان به‌طور گسترده مشروعیت همه‌پرسی را زیر سؤال بردند و حزب سکولار جمهوری خلق (CHP) به رهبری کمال قلیچداراوغلو و حزب دموکراتیک خلق‌های ترکیه (HDP) به رهبری صلاح‌الدین دمیرتاش (که در زندان است) سوگند یاد کردند نتیجه همه‌پرسی را به چالش خواهند کشید. ناظران و کارشناسان شورای اروپا هم بر این باورند که همه‌پرسی اصلاح قانون اساسی ترکیه با استانداردهای اتحادیه اروپا منطبق نبوده و از دولت ترکیه خواسته‌اند که درباره اعتراض‌های واردشده به روند رأی‌گیری و شمارش آرا در این همه‌پرسی تحقیقات جامعی انجام دهد. با اصلاح قانون اساسی ترکیه، پس از انتخابات‌های ریاست‌جمهوری و پارلمانی در نوامبر 2019 نظام سیاسی ترکیه از پارلمانی به ریاست‌جمهوری تغییر خواهد کرد. منتقدان می‌گویند حتی قانون اساسی مصوب دولت نظامی پس از کودتای ۱۹۸۲ هم استقلال قضات دادگستری را به رسمیت شناخته بود، اما با بازشدن دست رئیس‌جمهور در شورای عالی قضات و دادستان‌ها، استقلال قوه قضائیه از بین می‌رود. همچنین با حزبی‌شدن ریاست‌جمهوری، رئیس‌جمهور در صورت در اختیارداشتن اکثریت کرسی‌ها، هدایت مسیر پارلمان را در دست خواهد گرفت و عملا امکان نظارت پارلمان و قوه قضائیه بر او از بین خواهد رفت. راهپیمایی عدالت از آنکارا تا استانبول پس از اینکه انیس بربوغلو، یکی از نمایندگان پارلمان ترکیه، به اتهام درز اطلاعات طبقه‌بندی به یک روزنامه به 25 سال زندان متهم شد،‌ هزاران نفر در پاسخ به فراخوان کمال قلیچداراوغلو، رهبر حزب سکولار جمهوری خلق، در 15 ژوئن به «راهپیمایی عدالت» از آنکارا تا استانبول پیوستند. قلیچداراوغلو با اشاره به برقراری وضعیت فوق‌العاده در 20 جولای سال گذشته از سوی رئیس‌جمهور ترکیه، اردوغان را «کودتاچی 20 جولای» خوانده است. رهبر مخالفان ترکیه گفته نتیجه اعلام وضعیت فوق‌العاده در ترکیه، سرکوب و قلع‌وقمع گسترده مخالفان اردوغان بوده است. او با خودکامه‌خواندن شیوه حکومت‌داری اردوغان هشدار داده که کارایی پارلمان و استقلال دستگاه قضائی از دست رفته و ترکیه با دستورهای اردوغان اداره می‌شود. به باور ناظران، جنبشی که کمال قلیچداراوغلو در مخالفت با اردوغان آغاز کرده این پتانسیل را دارد که چشم‌انداز سیاسی ترکیه را تغییر دهد. محمود چنگیز، کارشناس سیاسی منتقد دولت، با اشاره به تحولات پس از کودتا در ترکیه، می‌نویسد: «تاریخ پر از حوادث مشکوکی است که رهبران مستبد از آنها به‌عنوان ابزاری برای سرکوب مخالفان خود استفاده کرده‌اند و از آنجا که تمام نهادهای دولتی مطیع رهبر خودکامه هستند، تقریبا هیچ‌گاه از جزئیات به‌طور کامل خبردار نمی‎شویم. همین ماه پیش یک هلیکوپتر ساختمان دادگاه عالی در ونزوئلا را هدف قرار داد و نیکلاس مادورو، رئیس‌جمهوری این کشور، که اعتراض‌های سیاسی‌ علیه‌اش به اوج خود رسیده ادعا کرده که تروریست‌ها قصد کودتا داشته‌اند. اما واقعا چه کسی در پس پرده این حمله بود؟ مشخص نیست. عبدالفتاح السیسی، ژنرال نظامی مصری، هم زمانی که با توسل به زور قدرت را از محمد مرسی (از اعضای اخوان‌المسلمین) ربود، بلافاصله اخوان را گروهی تروریستی خواند. در ترکیه هم همین اتفاق افتاده و اردوغان که کودتا را «هدیه‌ای از جانب خداوند» خوانده، امروز تقریبا تمامی مخالفان خود را تروریست می‌خواند». مخالفان دولت ترکیه سرسختانه بر این باورند که اردوغان با گام‌های پی‌درپی از حکومت فردی اقتدارگرا به دیکتاتوری خودسر تغییر جهت داده است. او سرسختانه به‌دنبال ویران‌کردن دموکراسی نیم‌بند ترکیه است؛ دموکراسی‌ای که پایه‌های آن در سال‌های اخیر متزلزل شده بود. پاک‌سازی‌های وسیع در ارتش، اخراج گروه‌های بی‌شماری از دستگاه اداری، زندانی‌کردن روزنامه‌نگاران، مسدودکردن راه‌های ارتباطی از طریق وسایل ارتباط جمعی و تشدید جنگی خونین علیه کردها حتی در سوریه و عراق ازجمله مواردی است که کارنامه اردوغان را در یک سال گذشته سیاه کرده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.