|

رفراندوم ترکيه: تراژدي دموکراسي ترکي

دسته‌دسته مرداني که براي عمل کاشت مو با سرهايي برهنه و زخم‌خورده راه مي‌روند يا زنان برقع‌پوش که در حال خريد و عکس‌گرفتن هستند، ميهمانان نسبتا جديد شهري هستند که تا چند سال پيش مردمان سرزمينش چندان هم ديد مثبتي نسبت به آنان نداشتند؛ اما حقيقت در اين است که اين هجوم توريست‌هاي سنت‌گرا و عرب‌زبان اعتمادبه‌نفسي مثال‌زدني را به دولتمردان ترک مي‌دهد که خود را در وهله اول بي‌نياز از توريست‌هاي غربي فرض کنند و ديگر اينکه چهره شهر را بيشتر هماهنگ با خواست‌هاي سنت‌گرايان تازه از‌راه‌رسيده جلوه دهند. توريست‌هاي عرب‌زبان که عمدتا علاقه‌اي به تفريحات گردشگري سکولارمآبانه‌اي مانند مصرف مشروبات الکلي، کنسرت‌هاي موسيقي غربي يا حتي بازديد از اماکن غيراسلامي ندارند، مي‌توانند به راحتي فضاي مورد علاقه خود را تحت چتر امنيتي سنگين نيروهاي پليس ترکيه بيابند؛ آن‌هم وقتي که حتي «کافه ايرلندي» ميدان تقسيم که براي سال‌ها به سبک انگليسي- ايرلندي‌اش به نمايش راگبي وفادار بود، امروز با مديريت اعراب به ارائه قليان مي‌پردازد. در چنين فضايي است که «پلاتفرم اوت» (يا همان آري) در مقابل «جنبش هاير» (به ترکي يعني خير) قرار گرفت. جدالي نه‌چندان عادلانه که با پوسترهاي غول‌آساي «رجب طيب اردوغان»، «بن‌علي ييلدريم» و نقش بزرگ لامپ نماد آک پارتي به همراه لوگوي «اوت» در مقابل شهروندان عادي، اپوزیسيون سکولار، کماليست‌ها، فعالان کُرد، چپ‌گرايان و طرفداران محيط زيست قرار گرفته است. کمپين‌هاي پرهزينه و گسترده دولت که رفراندوم را به دوگانه «آري-تروريست» تبديل کرده، بيش از هر چيزي نشان از تلاش دولت و شخص اردوغان براي نشان‌دادن يک صداي واحد از ترکيه دارد؛ صدايي که هم‌گرايي بخش‌هاي سنتي و محافظه‌کار ايالات آناتولي در مرکز ترکيه را با خود همراه کرده است؛ اما اين در شرايطي ممکن شده است که کندشدن روند رشد اقتصادي ترکيه، افزايش بي‌کاري، پاک‌سازي‌هاي گسترده پس از کودتاي ناموفق تابستان گذشته در کنار حفره‌هاي امنيتي و حرکات تروريستي حمايت‌بخشي از طرفداران پيشين، حزب حاکم را متزلزل کرده است. اردوغان در حال اثبات يا به بيان بهتر تئوريزه‌کردن سيستم تک‌نفره‌اش است تا با پشتوانه آن بتواند به رأي‌دهندگان ترک نويد ثبات اقتصادي و امنيتي را بدهد؛ اما آنچه از پسِ پرده نيات شخص اردوغان بيرون مانده است، قرارگرفتن در نقشي مانند «مصطفي کمال پاشا» است. تمام اين مسائل اين سؤال را به ذهن مي‌آورد که آيا حقيقتا بايد جهان و به‌ویژه اروپا با جمهوري ترکيه به شکل کنوني‌اش براي هميشه وداع کند؟ ناحيه ايوب در استانبول محلي نيست که اصولا راه توريست‌ها به آنجا کشيده شود، يکي از محافظه‌کار‌ترين محله‌هاي شهر که در اصل سنگر مستحکم حزب حاکم عدالت و توسعه به حساب مي‌آيد، شايد جوانان همين خانواده‌هاي سنتي هم يک يا دو شب در هفته سري به خيابان استقلال پر‌جنب‌وجوش بزنند؛ اما در کوچه‌ها و خيابان‌هاي بدقواره با ساختمان‌هاي نيمه‌کاره ايوب جز پوسترهاي آک پارتي و تمثال‌هاي عثماني به سختي مي‌توان نشانه‌اي از ترکيه سکولار را پيدا کرد. اين داستاني است که در بسياري از شهرهاي ترکيه تکرار مي‌شود: کايسري، قونيه، کاهرامان ماراش، اسپارتا، ارزروم؛ ريزه، طرابوزان و کازيانتپ جداي از اينکه در کدام نقطه از کشور قرار گرفته باشند، بخشي از سنت‌گرا‌ترين نقاط ترکيه را تشکيل مي‌دهند که ويژگي‌هاي جوامع توسعه‌نيافته را جلوه مي‌دهد که حتي در تناقض با جغرافياي آنهاست (طرابوزان و ريزه حاصل‌خيز و در کنار درياي سياه در مقابل نواحي کوهستاني غازي‌ انتپ). هرچند اين نکته کليدي است که صندوق رأي «عدالت و توسعه» در اين ايالات تضمين‌شده شايد باشد؛ اما در نقاط کردنشيني مانند جزيره، وان، دياربکر، شانلي اورفا يا مالاتيا رأي به سوي احزاب کردي (در انتخابات اخير حزب دموکراتيک خلق‌ها) مي‌رود؛ اما با‌وجود‌این، اين شهرها (مناطق کردنشين) از نقطه‌نظر محافظه‌کاري و توسعه‌نيافتگي دست کمي از شهرهاي مرکز آناتولي يا حاشيه درياي سياه ندارند. در مقابل ازمير و ديگر شهرهاي غربي ترکيه سنگر مستحکم سکولاريسم (و تا حد زيادي کماليسم) به حساب مي‌آيند، اين دوپاره‌بودن يک کشور است که خود را در استانبول به‌عنوان مهم‌ترين شهر و البته قلب اقتصادي و سياسي ترکيه هم نشان مي‌دهد. نشانتاشي، نويزاده و بي‌اوغلو تفاوت چنداني با خيابان‌هاي ميلان يا پاريس ندارند؛ اما در کنارشان فاتح يا کاسيم پاشا وجود دارد که به بيننده يادآوري کند ترکيه يا به عبارت ساده‌تر استانبول راهي طولاني تا پذيرفته‌شدن در اروپا را پيش پاي خود دارد؛ آن‌هم وقتي که مرد قدرتمند و ديگر بي‌يقين خودکامه ساکن «آک سراي» تمايل چنداني هم براي پيمودن اين راه در خود و براي مردمش نمي‌بيند. استانبول: آوريل )سه روز پيش از رفراندوم( اردوغان و اليت قدرت نزديک به شخص او مانند: بورات البيراک، اسماعيل کاهرامان، نومان کورتولموش، بن‌علي ييلدريم و ديگراني از اين دست را که در اصل جز ماشين بوروکراتيک فرامين شخص رئيس‌جمهور نيستند، ديگر مي‌توان با کمترين شکي در کنار لوکاشنکو ديکتاتور محسوب کرد تا رهبر خودکامه بلاروس ديگر آخرين ديکتاتور اروپا لقب نگيرد. در قمار قدرت اردوغان ديگر حتي جايي براي شخصيت‌هاي ميانه‌رو حزب عدالت و توسعه مانند: عبدالله گل، احمد داوداوغلو و هاکان فيدان نيز وجود ندارد. کودتاي نافرجام تابستان گذشته شايد طناب خفگي و شکنجه را به هولوسي آکار رئيس ستاد مشترک ارتش دربند کودتاچيان انداخت، اما طرح کودتايي چنين بد برنامه‌ريزي شده و خام‌دستانه آن‌هم هنگامي که گروه کودتاچي را «صلح در خانه» نام نهادند (که يکي از کليدواژه‌هاي وصيت سياسي آتاتورک محسوب مي‌شود) و به گسترده‌ترين پاک‌سازي قرن کنوني منجر شد، نشان از تفکرات دراماتيک و ساده‌انگارانه رهبران ترکيه دارد. اين ساده‌انگاري مستقيم برآمده از رأي‌دهندگان حزب حاکم است که فراي رفراندوم اخير خواهان بازگرداندن حکم اعدام هستند که نتيجه‌اي جز آخرين ميخ بر تابوت رؤياي اروپايي ترکيه نخواهد داشت.ديدگاه‌هاي پوپوليستي و عثماني‌گرايانه تنها مختص به «آک‌پارتي» نيست که حتي حزب راست افراطي «حزب حرکت ملي» که سابقا کمک‌دست همه کودتاهاي ارتش ترکيه بود و در دوران «آلب ارسلان تورکش» يکي از ياران دولت پنهان (اتحاد احزاب دست‌راستي، مافيا، جريان‌هاي فاشيستي و ارتش) به حساب مي‌آمد و خود را حافظ کماليسم در ترکيه مي‌دانست نيز در دوران رهبري «دولت باغچه‌لي» با چرخشي شگرف به سوي سنت‌گرايي و قرائت محافظه‌کارانه از ملي‌گرا رسيده و همگام با حزب حاکم بخشي از جريان موافق با اعمال تغيير در قانون اساسي شده است. استانبول: آوريل )روز پيش از انتخابات( اگر قدم به ترکيه بگذاريد آنچه بيش از هرچيزي به چشم مي‌آيد حجم انبوه و حضور همه‌جانبه پرچم ترکيه است؛ در هر مکاني و به هر شکلي نمي‌توان از سرخي پرچم و هلال ترکي‌اش گريخت. مردم ترکيه يکي از ناسيوناليست‌ترين ملت‌هاي جهان به حساب مي‌آيند اما اين حضور پررنگ پرچم ملي که البته پس از کودتاي نافرجام چندين‌برابر شده است، بيش از هر مسئله‌اي نشان از مشکلات جدي در هويت ملي کشوري دارد که در دوراهي مدرنيته و سنت‌هاي تاريخي درمانده است. پرچم ترکيه را تقريبا تمام گروه‌هاي سياسي از کماليست گرفته تا احزاب اسلام‌گرا (به جز احزاب چپ‌گراي راديکال) به شکلي گسترده استفاده مي‌کنند که از اين نظر تنها مي‌توان آن را با نقش پرچم ايالات متحده در وطن‌پرستي آمريکايي قياس کرد. در چنين فضا و شرايطي است که رفراندوم ترکيه خواه ناخواه به سؤالي در رابطه با هويت ملي شهروندان ترک بدل شده است. صبح روز پيش از رفراندوم «مادران شنبه» روبه‌روي مدرسه عثماني مشهور خيابان استقلال و کنار گرافيتي‌هاي آتاتورک تحت تدابير امنيتي نيروهاي پليس با تصاوير کشته‌شدگان و گمشدگان حکومت کودتايي «کنعان اورن» در دست تحصن کرده‌اند و سخنگوي آنها مي‌گويد آنها به هر کودتايي نه گفته‌اند و در رفراندوم هم رأي‌شان نه خواهد بود. مدرسه عثماني، تصوير آتاتورک و پليس اردوغان تا همين جا هم کنتراست عجيبي را تشکيل داده است، اما تکميل‌کننده اين کلاژ مردي است که تصويري قديمي از جواني با کلاه فينه به دست گرفته و بيش از همه جلب توجه مي‌کند. سال تولد و مرگ اما ارتباطي به دهه 80 ندارد بلکه عدد 1915 به همراه نام مرد است که حکايت از ارمني‌تبار‌بودن جوان درون قاب و نسل‌کشي ارامنه دارد. جنبش نه، در حقيقت «نه» به تمامي آنچه است که در بيش از يک قرن بر ترکيه رفته است. استانبول: آوريل )روز رفراندوم( بخش آسيايي استانبول دنياي ديگري است. تفاوت چنداني با شهرهاي مديترانه‌اي يونان، قبرس و حتي ايتاليا ندارد و ساکنان آن به مراتب آزادانديش‌تر و مرفه‌تر از همسايگان اروپايي خود هستند. در کاديکوي که کمتر گذر توريست‌ها به آن مي‌افتد. خبر چنداني از حاميان حزب عدالت و توسعه نيست و در عوض اين «کمپين نه» است که دست بالا را به خود اختصاص داده است. پوسترهاي حزب کمونيست در کنار حزب دموکراتيک خلق‌ها و تصاوير صلاح‌الدين دميرتاش و فيگن يوکسکداغ دو رهبر زنداني آن ديوارها را تسخير کرده است. خلاف فضاي پراسترسي که در نيمه اروپايي استانبول در هر نقطه‌اي احساس مي‌شود، آرامشي دلپذير همه آسيا را دربر گرفته است. در کنار ساحل جواناني که با وجود ممنوعيت فروش مشروبات الکلي در زمان برگزاري رفراندوم با چند آبجو در گوشه‌اي از فضاي سبز رو به دريا نشسته‌اند، چنان آسوده به نظر مي‌رسند که بي‌اختيار انسان را به ياد يکشنبه‌هاي بهاري لندن يا برلين مي‌اندازد که مردم فارغ از سياست تنها از گرما و آفتاب لذت مي‌برند. اما هنگامي که نواي «مارش ازمير» از سوي چند جوان سرخوش و گيتار‌به‌دست به گوش مي‌رسد و همگان با آن همراهي مي‌کنند، درمي‌يابيم که در ميان مخالفاني نشسته‌ايم که از صندوق‌هاي رأي بازگشته‌اند و «نه» خود را ثبت کرده‌اند. ترکيه پس از رفراندوم سرزمين ديگري است. کشوري دوپاره با مردماني از هم جدامانده با گسل‌هاي عميق فرهنگي که بيش از هر زماني در تاريخ معاصر نمود کرده است. شايد اردوغان و آک‌پارتي بتوانند خود را برنده رفراندوم به شمار بياورند ولي آنچه از درون جعبه پاندورا بيرون آمده است چيزي نيست جز نفرت نيمي از جمعيت کشور که با ژست‌هاي رجب اقتدارگرا و هواداران ساده‌انديش و سياست‌هاي پوپوليستي‌اش سر سازگاري ندارند. شايد رفراندوم 16 آوريل ترکيه را از استانداردهاي اروپايي دور کرده باشد و راه اقتدارگرايي را براي اردوغان هموار کند اما در بطن خود کشور جديدي را متولد کرده است که با عدد 48.59 درصد که با وجود تمامي محدوديت‌ها و البته پاک‌سازي‌ها و هزينه‌اي گزاف براي ترکيه به‌دست آورده است، سر در مقابل ديکتاتوري‌ آمرانه «رجب طيب اردوغان» فرو نمي‌آورد. اين نه پايان که آغاز داستان ترکيه معاصر و مردمانش است که در ميانه دو قاره ايستاده‌اند و آينده را نظاره مي‌کنند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.