دام فقر آموزشی در ایران با کمک دادههای کنکور
محمد ملکشاهی. پژوهشگر اقتصاد توسعه
در علم اقتصاد «دام فقر» به هرگونه مکانیسم خودتقویتکنندهای که باعث میشود فقر در یک گروه یا خانواده ماندگار شود، گفته میشود. یکی از انواع آن دام «فقر آموزشی» است؛ یعنی پایداری فقر در یک گروه از کانال آموزش! بهاینترتیب که «افراد فقیر، کممهارت و بدون تحصیلات، بهواسطه درآمد کمی که دارند، نمیتوانند امکانات مناسب برای آموزش را برای فرزندان خود فراهم کنند. این کودکان نسبت به سایرین، مهارت و دانش کمتری را فرا خواهند گرفت و در آینده، درآمد کمتری خواهند داشت. این چرخه خودتقویتکننده همچنان ادامه خواهد یافت و جامعه را به یک دوقطبی تبدیل میکند که در یک سر طیف، افراد کمدرآمد،بیسواد و بيمهارت قرار میگیرند و در سر دیگر طیف افراد با درآمد بالا و باسواد و ماهر. بسیاری از افراد این دوقطبیبودن جامعه را غیرعادلانه میدانند. این افراد اینگونه استدلال میکنند که چرا کودکانی که در دو خانواده با درآمد متفاوت زندگی میکنند، یکی محکوم است به فقر و فلاکت و دیگری به طور میانگین، از آیندهای درخشانتر برخوردار خواهد بود؟ البته گروهی دیگر از اقتصاددانان معتقدند تئوری دام فقر آموزشی که در بالا توضیح داده شد، در واقعیت وجود ندارد. در مدلی که این گروه از اقتصاددانان مدنظر دارند، با افزایش درآمد فعلی، درآمد آتی آنها نیز افزایش پیدا خواهد کرد. براساس این، در بلندمدت یک نقطه تعادلی خواهیم داشت و میزان درآمد افراد به آن مقدار نیل خواهد کرد. اما گروه دیگر بر این عقیدهاند مدلسازی جامعه به دو نقطه تعادل خواهد داشت؛ یکی تعادل خوب (با سطح رفاهی بالا) و دوم، تعادل بد (با سطح رفاهی پایین). در این مدل، گروهی که در تعادل بد قرار دارند، در دام فقر گرفتار هستند و برای آنکه این گروه گرفتار در دام فقر را از دام برهانیم باید ایشان را به سمت تعادل خوب هل دهیم. دام فقر از کانال آموزش همین مدلسازی را میتوان به سطح تحصیلات جامعه نیز نسبت داد، یعنی گروهی از جامعه که در دام فقر آموزشی گرفتارند، افرادی هستند که پدر و مادرهایشان هم تحصیلات پایینی داشتهاند. در این نوشته سعی شده است بازتولید بیسوادی بین نسلهای جامعه را با کمک دادههای کنکور سراسری مورد سنجش قرار دهیم. این دوقطبیشدن افراد از نظر تحصیلات در وهله بعدی، به دوقطبیشدن جامعه از نظر درآمدی دامن خواهد زد. در کنکور سراسری پرسشنامهای از افراد شرکتکننده پر میشود که شرکتکنندگان میزان سواد والدین خود را ثبت میکنند. در نمودار دوم توزیع فراوانی تراز کنکور سراسری را برای دو گروه از افراد رسم کردهایم. منحنی سبزرنگ توزیع فراوانی تراز برای افرادی است که هم پدر و هم مادرشان تحصیلات دانشگاهی داشته و منحنی قرمزرنگ، مربوط به کسانی است که هیچکدام از والدینشان، تحصیلات دانشگاهی نداشتهاند. برای آنکه یک فرد بتواند در دانشگاه ملی ثبتنام کند، باید تراز بیش از هفت هزار داشته باشد و طبق نمودار بالا، فراوانی گروهی که والدینشان باسواد دانشگاهی هستند، تقریبا دوبرابر گروه دیگر است. این همان تله فقر آموزشی است که جامعه را به دوقطبی تبدیل میکند. با توجه به توضیحات بالا باید به افراد گرفتار در دام فقر آموزشی کمک شود که از این دام رهایی یابند، سیاستهایی مانند ارائه امکانات آموزشی عادلانه در این راستا هستند. اما طبق شواهد گفتهشده، سیاستهایی مانند قائلشدن سهمیه ویژه برای افرادی که والدین ایشان استاد دانشگاه هستند، دقیقا برخلاف هدف عدالت آموزشی است و به دوقطبیشدن جامعه دامن خواهد زد. نمودار - توزیع فراوانی نمره تراز کنکور سراسری برای دو گروه از دانشآموزان: 1- هم پدر و هم مادرشان تحصیلات دانشگاهی دارند (منحنی سبزرنگ) و 2-گروهی که هیچکدام از والدینشان تحصیلات دانشگاهی ندارند (منحنی قرمزرنگ).
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.