نشست گروه 20 و چند نکته نه چندان مهم
هادی آذری
(1) مردم در مواجهه با نشست گروه 20 عموما به سه دسته تقسیم میشوند: گروهی آن را گردهمایی رهبران نسبتا منتخب جهان برای چارهگشایی مشکلات اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی این کره خاکی میدانند؛ عدهای آن را جمعی خبیث و توطئهگر از نمایندگان نظام سرمایهداری و حامیان جهانیشدن میدانند که برای استثمار مردم و جستن راههایی برای کسب سود بیشتر گرد هم میآیند و عدهای نیز اساسا هیچ موضع خاصی ندارند، انگار چنین نشستی هیچگاه برگزار نشده است. بااینحال، به هرکدام از این سه دسته که تعلق داشته باشید، این نشست و حواشی آن، درسهای مهمی برای جوامع درحالتوسعه یا همان اقتصادهای نوظهور دارد. نشست گروه 20 روز یکشنبه در حالی به کار خود پایان داد که بسان سالهای گذشته با اعتراضهای پرشمار و سازمانیافتهای همراه بود. درواقع در نشستهای گروه 20 ممکن است خیلی چیزها تغییر کند اما یک چیز ثابت است: اعتراضات مردمی. امسال نیز گروههایی چپگرا، فمینیست و طرفدار محیط زیست همزمان و قبل از این نشست، خیابانهای هامبورگ را به تسخیر خود درآوردند، آنهم در شرایطی که اروپا و آلمان، سایه سنگین تهدید تروریسم را بر سر خود میبینند و از افراطیون اسلامی زخم خوردهاند. درواقع، هم نیروهای امنیتی و هم خود معترضان در معرض تهدید تروریسم بودند. تجمعات اعتراضی از یک سو فرصت خوبی برای انجام حملات انتحاری و هدفگرفتن مردم بیگناه است و از سوی دیگر امکان نظارت امنیتی را کاهش میدهد. باین حال، نه حاکمیت آلمان و نهادهای آلمان از این حق مردم پا پس نکشیدند. دولت آلمان میتوانست بهراحتی و به بهانه تهدید تروریسم و با اعلام وضعیت اضطراری، مانع برگزاری هرگونه راهپیمایی و تجمع اعتراضی شود. از دیگر سو، نهادهای مدنی نیز میتوانستند به این بهانه، به گذاشتن چند پست اعتراضی در شبکههای اجتماعی بسنده کنند، اما آنها از خیابان و حق خود به اعتراض دست نکشیدند. این نشان از یک جامعه مدنی قوی دارد که در آن، هم دولت و هم مردم به اهمیت آن واقف شده و به آن در هر شرایطی متعهدند. چنین نگاهی به نظر حلقه مفقوده توسعه سیاسی در بخش عظیمی از جهانسوم و کشورهاي منطقه است. (2) باوجود برگزاری اعتراضات مسالمتآمیز، هامبورگ بعضا شاهد درگیریهای خشونتآمیز بود که در آن دهها نفر زخمی و صدها نفر بازداشت شدند، اما آنچه در این میان نادیده گرفته میشود این است که حجم وسیعی از زخمیها را نیروهای پلیس تشکیل میدهند که نشان از برخوردهای خشونتآمیز جمع قلیلی از معترضان دارد. این شکل از اعمال خشونت کور به نظر بیشتر از آنکه راهگشا باشد، صرفا بازدارنده است. در جایی که پلیس وظیفه برقراری امنیت را دارد، اعمال خشونت جز بحرانیکردن شرایط پیامدی دربر نخواهد داشت. درواقع، این اعمال خشونت هرچند ممکن است از خشمی فروخورده نشئت بگیرد، اما نشانه نوعی از رمانتیسیسم انقلابی دارد که علیه هر شکلی از اقتدار میشورد و در کشور ما نیز از سابقهای طولانی برخوردار است. این نوع از اعمال خشونت کور بیشتر از آنکه با حرکتهای منسجم و حسابشده چپگرایان و مخالفان جهانیسازی پیوند بخورد، در خود رگههایی از آنارشیگری و فاشیسم را میپروراند؛ بنابراین همدردی با این خشونت نوعی میداندادن به این نگرشهای افراطی است. در شرایطی که مردم میتوانند به شکلی مسالمتآمیز دست به اعتراض بزنند، این اعمال خشونت هیچ محلی از اعراب ندارد. (3) از دیگر سو، حضور پرشمار معترضان به نشست گروه 20 ما را به این پرسش رهنمون میکند که با وجود این پتانسیل قدرتمند و تودهای اعتراضی، چرا اروپايیان از ایجاد یک آلترناتیو جدی و واقعی برای همان چیزی که خود گروههای معترض از آن بهعنوان سرمایهداری جهانیشده یاد میکنند، ناتوانند. اگر فقدان این آلترناتیوهای مترقی را در جوامع درحالتوسعه و درحالگذار، بتوان به پای ضعف جامعه مدنی، فضای بسته سیاسی و عدم آگاهی نوشت، در جوامع توسعهیافته اروپایی چه عاملی مانع شکلگیری این آلترناتیو میشود؟ جوامعی که به لطف فضای باز سیاسی، آزادی مطبوعات، عدم ممنوعیت برای فعالیت شبکههای اجتماعی، سنت قوی احزاب چپگرا و آزادی بیان برای متفکران چپگرا و سوسیالیست از تمامی زمینههای مادی، فرهنگی و اجتماعی ایجاد آن آلترناتیو برخوردارند. البته عدهای در پاسخ به این پرسش حتما به سراغ مسائلی چون مهندسی افکار عمومی، سیاستزدایی از جامعه و کامجویی در جوامع مدرن غربی و خلاصه شرایط پسامدرن ميروند، اما نمیتوان این را همه ماجرا دانست. شاید بد نباشد به این علل، گزینه بدبینی افکار عمومی به این بدیل را نیز اضافه کرد. شاید مردم در کشورهای اروپایی که تجربه انقلابها و نظامهای کمونیستی را از سر گذراندهاند، ترجیح میدهند بهجای برهمزدن میز بازی، با بهرهگیری از نقدی درونماندگار قواعد بازی را به نفع خود و ذرهذره تغییر دهند. شاید زمان آن رسیده که بهجای تغییر انقلابی جهان، به فکر اصلاح صبورانه آن باشیم. گاهی اوقات یک اصلاح کوچک، مهمترین عمل انقلابی ممکن است، البته در بستر و سپهری تاریخی. به قول محمد مختاری، مسیر نوآوری نه از وانهادن تاموتمام سنت، بلکه از نفی دیالکتیکی آن میگذرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.