دعوت به سکوت
جلال رحمانی
ما در زندگیهای روزمره نسبتی خشونتآمیز با یکدیگر داریم که بیشتر اوقات از آن بیخبریم؛ ماهای خسته از خشونت، خود، رفتاری مشابه با همدیگر داریم بهطوریکه همه ما خودخواهاني در مقیاس کوچک هستیم. همه میدانیم که ادعای دوم چندان هم جدید نیست. همیشه در وصف خودمان شنیدیم و بارها گفتیم که ساختار کلی شخصیت ما ایرانیان بیشتر به خودخواهي گرایش دارد. چیزی که در اینجا مایلم به آن اشاره کنم، توضیح علّی به سبک نظریههای استبداد ایرانی نیست. به نظر من این نظریه که از قضا، از معدود نظریههای ایرانی و به اصطلاح رایج امروز، بومی است، با وجود حقیقت بسیاری که در آن نهفته است، چندان راهگشا نیست. شاید در فرصتی دیگر بیشتر بتوان در این مورد سخن گفت. در عوض، ميخواهم از میل و اشتیاقی صحبت کنم که شاید بیش از سایر ملتها در ما دیده میشود: میل متزاید به سخنگفتن. این میل، آنطور که من آن را میفهمم با نفی تفاوت در جامعه و عدم بهرسمیتشناختن دیگران پیوند میخورد. این میل، رو به سوی توضیحدادنهای مکرر و فراخواندن دیگران به سوی حقیقتی دارد که گویی فقط نزد ماست. ازهمینرو، این میل با خشونتی پیوند دارد که حاصل خواست همرنگکردن دیگران با ماست. این خصلت صفر و یکی مانع از آن میشود تا گفتوگویی میان ما شکل بگیرد. در چنین وضعیتی فریاد شاخصي اصلی روابط ما با یکدیگر است. تعداد آدمهایی که در اطراف ما تمایلی برای بهکرسینشاندن ایدههاشان ندارند، خیلی کم است. به طرز عجیبی بر به اصطلاح توجیهکردن دیگران اصرار داریم. آزمونی ساده، میزان این میل در ما را نشان میدهد: کافی است یک روز، فقط یک روز، خود را بیازماییم. سعی کنیم در قبال دیگران و سخنان اطراف خود، واکنشی نشان ندهیم. پیامد این آزمون به ما نشان خواهد داد که چه میزان بر تحمیل دنیای ذهنی خود بر دیگران مشتاقیم. بد نیست مثالی از فضا مجازی بزنم تا موضوع روشنتر شود. مختصر جستوجو در چنین فضاهایی نشان میدهد که عموما نویسندگان هیچ منظر متفاوت از منظر خود را بدون پاسخ نمیگذارند. در بیشتر اوقات نویسندگان حق خود میدانند که به هر جنبندهای توجه نشان دهند و آنها را نسبت به انحراف در برداشت از متنشان آگاه کنند. گویا اطمینان از پذیرش دیگران بیشتر از طرح موضوع اهمیت دارد. این اتفاقی است که مکرر در عرصههای دیگر زندگیهای ما رخ میدهد. پیشنهاد من تقویت نوعی بیاعتنایی سازنده است که از قضا پیامدهای مطلوبی در پی دارد. اول، موجب امکانهای وسیعتری برای گسترش زندگی چندمنظری در جامعه میشود. افزون بر این، حق دیگران در قضاوت را به رسمیت میشناسد. با این تعبیر، شاید وقت آن است تا گوشهای تنبلمان را به تلاش بیشتری واداریم. برای جامعه ما که در همهمه گیجکنندهای گرفتار است، دعوت به گفتوگوی عقلانی توصیه خوبی نیست. وقتی همه در حال سخنگفتناند و توجهی به گفتههای دیگران ندارند توصیه بهتر دعوت به سکوت است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.