|

تروریسم شبکه‌ای در دوران پساداعش

محمدرضا عبداله‌پور

با فتح موصل در عراق، حضور داعش تقریبا در عراق به اتمام رسیده و این در حالی است که در سوریه نیز پایتخت این گروه در رقه، در آستانه فتح به دست نیروهای دموکراتیک سوریه قرار دارد؛ بنابراین می‌توان پایان موجودیتی به نام داعش را در خاورمیانه اعلام کرد؛ اما پایان داعش، پایان دوران تروریسم سلسله‌مراتبی و آغاز دوران تروریسم شبکه‌ای است. این آغاز دو بُعد مهم دارد. در بعد داخلی، داعش، علاوه بر درهم‌ریختن جغرافیای جمعیتی، باعث تقویت دوقطبی و ظهور تعارضات هویتی- مذهبی شده است؛ بنابراین چرخه فضای تعارض که از تفاوت به تناقض، قطبی‌شدن و خشونت به جنگ رسیده است، بعید است که مسیر خود را به آتش‌بس، توافق، عادی‌سازی و در نهایت به آشتی بین مذاهب و اقوام، حداقل در کوتاه‌مدت تغییر دهد. جنگجویان داعش به‌طور‌کلی دو دسته‌اند. عرب‌هاي سنی در عراق كه در آینده تعارضات مذهبی - قومی عراق با داعش و بی‌داعش حضور دارند و خارجی‌های داعش که با شکست در عراق، شبکه‌های ترور را برای جذب سمپات و اقدامات تروریستی فعال می‌کنند. به عبارتی داعش عراق- سوریه‌محور را تبدیل به داعش خاورمیانه‌محور ولی با اقدامات سلولی و شبکه‌ای می‌کند. این اقدام با توجه به ضعف امنیتی کشورهای عرب منطقه در راستای منافع سرویس‌های امنیتی غربی، خاصه سیا و موساد خواهد بود؛ اما تفکر داعشی، با از‌میان‌رفتن داعش، از بین نخواهد رفت؛ ذائقه تعارض دینی- قومی متأسفانه در عراق و مناطق تحت تصرف سابق داعش ریشه دوانده و کشورهای شیخ‌نشین نیز از دل داعش، فرصت‌های تعارض‌آمیز جدیدی را برای بحران در مناطق عراق و شامات، استخراج می‌کنند. البته این سیاست را داعش در سالیان اخیر، اعمال کرده است. داعش با مفصل‌بندی مجموعه‌ای از گزاره‌های هویتی عنصر عرب سنی، خود را به‌عنوان نماینده پان‌عربیسم سنی در منطقه خاورمیانه مطرح می‌کند که بعضا از سوی ساختارها و عشایر عرب سنی نیز حتی به صورت دوفاکتو، تقویت شده است. داعش که محصول القاعده است، در آگوست 2014 و به دنبال قلمروسازی ژئوپلیتیک در نواحی مرکزی و شرقی سوریه و هم‌مرز با عراق و کنترل تمام سرزمین شمال دره فرات و عرب سنی، اعلام موجودیت کرد. داعش که در کشورهای عراق و سوریه خود را نماینده جمعیت اهل تسنن معرفی کرده، توانسته ژئوپلیتیک منطقه را تغییر بدهد. در این راستا داعش برای مدتی توانست خود را به صورت یک واحد جغرافیایی در منطقه شمال عراق و سوریه تثبیت بکند. ظهور این پدیده، چالش‌های ژئوپلیتیکی را مانند به‌هم‌ریختگی جغرافیای جمعیتی و تقویت دو‌قطبی شیعه- سنی در خاورمیانه، صف‌گیری‌های ژئوپلیتیکی جدیدی در ساختارهای ژئوپلیتیکی مستقر در منطقه، ظهور تعارضات هویتی در منطقه، چالش در توازن ساختارهای ژئوپلیتیک منطقه‌ای و... به همراه داشته است. با این تفاسیر گرچه در جولای 2017، داعش همه قلمرو خود را در عراق و سوریه از دست داده است؛ ولی با تقویت دوقطبی شیعه - سنی و کرد- عرب، زمینه‌ای را برای فضاهای تجزیه‌شده در آینده منطقه، به وجود آورده که بر شکاف‌های قومی و مذهبی، سوار شده است؛ اما در بُعد خارجی غرب به نهادهایی مانند داعش نیاز دارد؛ چراکه اساسا سیاست‌های خاورمیانه‌ای غرب روی گسل‌های قومی - مذهبی خاورمیانه و در راستای منافع خود استوار است؛ منافعی که متأسفانه دولت‌های خاورمیانه‌ای و افکار فناتیک - تئوکراتیک - الیگارشیک نیز بر طبل آن می‌کوبند. بودجه چند تریلیارد‌دلاری دولت ترامپ نیاز به شورش‌های قومی- مذهبی در خاورمیانه و فروش تسلیحات به واحدهای فرتوت جغرافیایی آن دارد و در این راستا، اسرائیل نقشی تعیین‌شده در این پازل دارد. در پایان باید گفت پایان داعش، آغازی بر تشکیل فرقه‌های جدید قومی -دینی داعش‌مآب در راستای تغییر در مرزهای خاورمیانه‌ای و در راستای مطامع محور آمریکا - اسرائیل است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.