|

كودكي‌هاي كيارستمي

مهرداد حجتی

هفته پيش در همين صفحه مقاله‌اي به همين قلم منتشر شد با عنوان «فراموش‌خانه كودكان». در آن مقاله شرحي از وضعيت كودكاني داده شد كه پس از ايفاي نقش در يك فيلم به‌يك‌باره وارد دنياي «فراواقعي» ستارگاني مي‌شوند كه چندان با «دنياي واقعي» كودكانه‌شان تناسبي ندارد؛ «دنيايي فراواقعي» كه دوران كودكي‌شان را به‌هم مي‌ريزد و با سرنوشت آنها بازي مي‌كند. آنها در مسير آينده‌شان ميل به بازگشت به دوران كودكي‌شان بيشتر مي‌شود تا آنجا كه در ميان‌سالي، خود را كودكي مي‌بينند كه همه سال‌هاي رشد و بلوغش را قرباني دوران كوتاه لذت‌بخش و زودگذري كرده‌ كه فقط يك‌بار برايش رخ داده است؛ همان دوران رؤيايي «بازي در سينما»! در ميان همه فيلم‌سازان ايراني به‌جرئت مي‌توان گفت فقط يك فيلم‌ساز اين «معصوميت شكننده و آسيب‌پذير» كودكانه را خوب درك كرده بود؛ هم‌او كه با نخستين فيلم كوتاه تأثيرگذارش پا به دنياي كودكي گذاشت و تا پايان به اين دنيا وفادار ماند. در «نان و كوچه» ترس معصومانه كودكانه را تصوير كرد. در «مسافر» تلاش براي تحقق يك آرزوي نه‌چندان بزرگ كودكانه را روايت كرد. در «هم‌سرايان» پيوند و همدلي براي حل يك مشكل كودكانه را مطرح كرد. در «مشق شب» سنگيني تحمل‌ناپذير بار تكليف بر شانه نحيف كودكان را تشريح كرد. در «قضيه، شكل اول، شكل دوم» مواجهه با مسئله در دنياي كودكانه را مدنظر قرار داد. در «خانه دوست كجاست» اصرار بر فهم «دنياي رازآلود» و «غيرقابل درك» كودكان را براي بزرگان تمثيل كرد. او در همه آن سال‌ها كودكانه‌هاي سينمايي‌اش را با كشف زواياي پنهان كودكان تكميل كرد. او بيش از هر فيلم‌ساز صاحب‌سبكي درباره كودكان فيلم ساخت. او نزديك به سه دهه از پنج دهه عمر فيلم‌سازي‌اش را در دنياي كودكان گذراند. او بارهاوبارها «مسائل كودكان» را واشكافت و هربار بيشتر از پيش ما را به آنها نزديك كرد. توجه او به دنياي كودكان شايد ازاين‌رو بود كه حساسيت‌ها و مخاطرات آن دنيا را مي‌شناخت. سينماي او براي سرگرمي نبود. بيشتر براي طرح مسئله بود. او در هر يك از آثارش به طرح يك يا چند مسئله مي‌پرداخت و توجه آدم‌بزرگ‌ها را به آنها جلب مي‌كرد. او حتي قصد راهنمايي يا نصيحت نداشت، همين‌قدر كه مي‌توانست در فيلم‌هايش «طرح مسئله» كند برايش كافي بود. چون مي‌دانست طرح مسئله به حل آن مدد مي‌رساند و جامعه را نسبت به آن مسائل حساس مي‌كند. در صحنه‌اي نمادين در فيلم «خانه دوست كجاست؟» پسربچه متعهد داستان در تلاش براي رساندن دفتر مشق هم‌كلاسي‌اش ناچار بايد از مقابل قهوه‌خانه روستا كه پدربزرگش بيرون آن نشسته عبور كند. پدربزرگ پسربچه را مي‌بيند كه شتابان قصد عبور دارد. صدايش مي‌زند و به او مي‌گويد: به تو دستور مي‌دهم به خانه برگردي و سيگارم را برايم بياوري. پسربچه پس از اندكي مقاومت ناچار مي‌شود تظاهر به تمكين كند! بعد پدربزرگ رو به پيرمرد بغل‌دستي مي‌گويد: (قريب به مضمون) «من سيگار در جيب بغلم داشتم، مي‌خواستم او را امتحان كنم»، اما پسربچه به تعهد كودكانه‌اش بيشتر پايبند است. او با هر جان‌سختي‌ای خود را به «دهِ پشته» مي‌رساند تا امانت دوست هم‌كلاسي‌اش را به دستش برساند! «اُديسه‌اي كودكانه» كه از درك همه آدم‌بزرگ‌هاي فيلم خارج است. گاه اين عدم درك به مقاومتي آزاردهنده در برابر عزم و تلاش كودكانه‌اي بدل مي‌شود كه از دنياي به ظاهر مهم همه آدم‌بزرگ‌ها مهم‌تر است! چون در آن عالمِ كودكي گاه نكاتي مهم‌اند كه در عالم بزرگسالي چندان مهم نيستند، ازاين‌رو درك به‌موقع آن نكات ما را به عالم كودكان نزديك مي‌كند و پنجره‌هاي تازه‌تري را براي ما باز مي‌كند. «عباس كيارستمي» بي‌ترديد گشاينده اين پنجره‌هاي تازه به دنياي پر از شگفتي كودكانه است؛ كسي كه بيم‌ها و اميدهاي كودكان را مي‌شناخت و با آنها جهان تازه خود را براي نمايش بر پرده سينما مي‌ساخت. او تا پايان زندگي مدام در حال گشودن همين پنجره‌هاي تازه بود؛ پنجره‌هايي براي راه‌يافتن به دنياي ناشناخته ديگران؛ دنيايي كه هميشه ريشه‌اي در معصوميت كودكانه داشت و هرگز با بزرگسالي هم رنگ نباخت.آيا سينماي كيارستمي، سينمايي برآمده از كنجكاوي‌هاي كودكانه بود؟

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.