مصائب عراق بعد از داعش
ابراهیم المرعشی. استاد تاریخ در دانشگاه ایالتی کالیفرنیا
روز 29 ژوئن سال 2014، ابوبکر البغدادی، رهبر داعش درحالیکه روی منبر مسجد نوری موصل ایستاده بود، خلافت خودخواندهاش را اعلام کرد. سه سال بعد در همان روز، نیروهای نظامی عراقی این مسجد را تصرف کردند. حیدر العبادی، نخستوزیر عراق از توییتر، به عنوان منبری الکترونیک برای تجلیل پیروزی علیه داعش در عراق استفاده کرد. گرچه تاریخ تصرف مسجد به رنگوبوی نمادگرایی آغشته است، نمایشی و تئاترگونهبودن رویدادها نمیتواند پوشاننده هراس و نگرانی عراقیها و جامعه بینالمللی درباره این موضوع باشد که اعلام پیروزی حیدر العبادی زودهنگام است چراکه داعش هنوز بهطورکامل در موصل نابود نشده، یا بدتر از این، ممکن است در عملیاتی هماهنگ مجددا به شهر بازگردد. با این همه پیروزی نظامی عراق حالا فضای طرح راهکاری سیاسی برای سروساماندادن به شهر را گشوده است. توانایی داعش برای تهدید این کشور در آینده درنهایت بسته به این است که دولت عراق چگونه این روند حساس را مدیریت کند. تأمین امنیت مراکز شهری بین سالهای 2015 و 2016، بعد از اینکه داعش از شهرهای عراق نظیر تکریت، فلوجه و رمادی بیرون رانده شد، مدیریت دولت مرکزی برای بازسازی و اسکان مجدد این مراکز شهری به دلیل فقدان بودجه و عزم سیاسی، سردستی و سست بود. میتوان گفت همین امر درباره آن دست محلههای موصل که در چند ماه گذشته از داعش آزاد شدهاند، صادق است. همزمان با کنترل مجدد دولت مرکزی بر موصل، باید این نکته را یادآوری کرد که در درجه اول این شیوه حکومتداری بغداد بر موصل بود که شرایط حاصلخیزی برای رشد و ظهور داعش را در این شهر فراهم کرد. بازسازی و اسکان مجدد عواملی کلیدی خواهد بود که میتواند شهروندان موصل را با دولت مرکزی سازگار کند. این مسئلهای بسیار مهم است چراکه نیروهای داعش هنوز در محلههای اطراف موصل حضور دارند و به احتمال زیاد سلولهای خفتهای در مناطق آزادشده شهر دارند. همکاری محلی در مواجهه با چنین تهدیدات ناخوشایندی لازم خواهد بود. بااینحال، از سال 2014، یعنی زمانی که ساکنان موصل فعالانه یا منفعلانه خود را تسلیم حضور داعش کردند، تاکنون بسیاری چیزها تغییر کرده است. نهتنها قوانین وحشیانه داعش در سه سال گذشته، بلکه تخریب مسجد النوری و مناره کج نمادینش بود که هرگونه شانس این گروه برای کنترل مجدد بر این شهر را دشوار کرد. داعش در واقع با اینکار تلاش کرد دولت عراق را از پیروزی نمادینش در بازپسگیری صحیح و سالم این مسجد محروم کند. این گروه همچنین تلاش کرد پیامی را به ساکنان موصل برساند. داعش پیشتر هم آثار باستانی پیش از اسلام موصل در موزههای این شهر و دیگر مکانها مثل نمرود را تخریب کرده بود، اما با تخریب این مسجد این پیام را مخابره کرده که ساکنان موصل «مسلمانان واقعی» نبودند. آنطور که یکی از خبرنگاران بیبیسی در گزارش مستند خود آورده بود، زمانی که نیروهای داعش از محلههای موصل بیرون رانده میشدند، به مردم محلی میگفتند: «شما به خلیفه توجه نکردید، اصلا لیاقتش را نداشتید». مردم موصل تحت حکومت داعش متحمل محرومیت احساسی و جسمی شدند و شانس کمی وجود دارد که آنها اجازه دهند داعش مجددا اقتدار خود را در این شهر بهدست آورد. بااینحال، گذشته تروماتیک موصل تحت حکومت موصل بهمعنی حمایت از دولت بغداد نیست. این سؤال همچنان درباره آینده عراق باقی میماند: دولت چگونه میتواند میان عربهای سنی در این شهر و در شهرهای دیگر مثل نینوا، انبار و استان صلاحالدین مشروعیت کسب کند. گامهایی در جهت بازسازی، اسکان مجدد و شمول سیاسی، در سطح داخلی و ملی در نهایت تکلیف صلح را تعیین میکنند. در سطح ملی دولت عراق تاکنون نتوانسته روایت قانعکنندهای دراینباره ارائه دهد که چگونه یک فرایند سیاسی میتواند شرایطی را فراهم کند که در درجه اول منجر به ظهور داعش شود. دولت عراق چه باید بکند در این بزنگاه توسعه سیاسی پسا2003 عراق، توجه به این نکته میتواند مفید باشد که چه درسهایی از دیگر نقاط درگیری را میتوان برای موصل و دیگر مناطق عراق بهکار برد که پیشتر در اختیار داعش بودهاند. نخست، دولت عراق باید برنامهای بریزد که شمول معنادار گروههای حاشیهای را تضمین کند، گروههایی که سنیهای عرب در موصل و استان نینوا و همچنین اقلیتهایی مثل مسیحیان و ایزدیها را شامل میشوند. دوم، دولت باید فرای لفاظیهای محض نشان دهد چگونه نابرابریهای ساختاری را از بین میبرد؛ مسائلی مانند فساد و سوءاستفاده از قدرت، به علاوه مؤسسات بخش قضائی. ظرفیت فساد میان این بخشها زمانی افزایش مییابد که کمکهای عراقی و بینالمللی برای بازسازی عراق سرازیر شود. سوم، کمکهاي بینالمللی را میتوان مشروط به اقدامات اعتمادسازی کرد که منجر به انسجام اجتماعی در موصل و دیگر مناطقی میشود که پیشتر تحت کنترل داعش بودهاند. چنین اقداماتی شامل ایجاد سازوکارهای شکواییه است که فضایی را برای گفتوگو میان جوامع موصل و بخش امنیتی فراهم میکند. از آنجا که رفتار نیروهای امنیتی عراق موجب بیگانگی بسیاری از ساکنان موصل قبل از سال 2014 شد، برنامههای نظارت جوامع میان مردم محلی موصل و نیروهای امنیتی میتواند موجب انسجام اجتماعی شود. افسوس، سیاستهای ملی و منطقهای عراق پیچیده است و شامل بازیگران متعدد خارجی و داخلی است که فقط دستیابی به چنین دستورکاری را دشوار میکند. با این حال، پیروزی واقعی در موصل گرفتن مسجدی تخریبشده نیست، بلکه استراتژیهای پایدار و درازمدتی است که نمیتواند در یک توییت ساده حاصل شود. منبع: الجزیره
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.