هیولای خفته بر فراز برلین
مهزاد الیاسی
اتحادیه اروپا که با خروج انگلستان اوضاع روبهراهی ندارد، بدون آلمان بیمعنی است. آلمان مدتهاست که کشورهای ضعیفتر اتحادیه اروپا را همراه خود، به نیش میکشد و با وجود مخالفتها، سیاست پذیرش مهاجران را پیشه کرده است. برلین که باشی میفهمی چرا. این شهر میداند؛ چون شاهد است که چگونه برلین و مردم برلین همیشه شرقی و غربی خواهند ماند. دیواری که شهر را دو نیم کرده بود، به ظاهر سه دهه پیش تخریب شده، اما هنوز در روح و جسم شهر و مردم حضور دارد و احتمالا هیچوقت کاملا محو نخواهد شد. آنها میدانند یک دیوار بتونی چه کارهایی میتواند بکند. آنها فهمیدهاند میل بشر برای حذفکردن میتواند به فاجعهای بینجامد که تا نسلها در روح جمعی آدمها باقی بماند. برلین چیزهای زیادی میداند. بیدلیل نیست ویم وندرس در فیلم «بهشت بر فراز برلین» به فرشتههای روی ساختـــــمانهای بلند این شهر جان میبخشد و میآوردشان روی زمین کنار مردم. فرشتهها واقعا آنجا هستند؛ در شمایل مجسمههای غولپیکری که از بالای ساختمانها، به رهگذران شهر برلین خیره شدهاند، جنگ جهانیها را دیدهاند، ناظر بتونهای سیمانی دیوار برلین بودهاند، صدای چکش و بمبهای فرودآمده را شنیده و اراده برلین به قدرت را حس کردهاند. کوتهفکرانه است اگر فکر کنیم برلین فقط یک شهر آلمانی است. این شهر، شهر کل بشر است. تمام احساسات متضاد، آرزوها، حسرتها، دردها، شادیها، دلخوشیها، قدرتطلبی و ضعف انسانها را در خود دارد. پارک بزرگ جنگلی وسط شهر حسرت دوران طلایی زندگی انسان در طبیعت است و ساختمانهای مرتفع مدرن، تلاش جاهطلبانهاش برای خداییکردن. تجربه عبور از دروازه براندنبورگ باید هم از یک انسان هیتلر بسازد: بنابراین برلین هرجا که بتواند، ماندن در حد و حدود جایز قدرتطلبی را با نشانههای جنگ به تو یادآوری میکند؛ از قبرهای نمادین کشتار یهودیان در وسط شهر گرفته تا اسامی کشتهشدگان جلوي در خانهها، عدم تمایل عمومی برای ترمیم کلیساهای تخریبشده یا دست و بال شکسته مجسمههایی که در جنگ آسیب دیدهاند. نشانههای واضح جنگ در برلین، مثل داغگذاشتن روی دست مجرمی نادم است که هنوز از هیولای خفته درونش وحشت دارد؛ همان هیولایی که خاک جنگ جهانی خشک نشده، وسط شهر دیوار میکشد، رؤیای گرفتن اروپا را در سر میپروراند و میشود مرکز جنگ سرد دنیای غرب و شرق. میگویند پاریس همیشه پاریس میماند، اما برلین هیچوقت برلین نمیشود؛ از بس که این شهر دائم در حال شدن است. هیولا وقتی سربهزیر است، انرژیاش را صرف خلقکردن و تازهشدن میکند. در برلین ساختمانهای جدید در کنار تاریخ ایستادهاند. مدرنیسم و سنت، در حال بازسازی مدامند؛ این با رم فرق دارد که قرنهاست که شده و پاریس که قرنهاست وسواسِ شدن دارد. مردم برلین در خیابان به همدیگر با لبخند سلام میکنند، اما اگر کسی قانون معمول شهرشان را زیر پا بگذارد، وقتشان را با توضیح و تلاش برای مؤدببودن تلف نمیکنند. ناسزایی نثار میکنند و رد میشوند. بیامدبلیو و بنز را برای دیگر ملتها میسازند، اما خودشان اغلب با دوچرخه و کت و شلوار راهی کار میشوند؛ نشانی از میتوانیم، اما ترجیح میدهیم انجام ندهیم. دوچرخهها قسمتی از هویت شهر و عضوی ثابتند؛ برخلاف پرچم آلمان که تقریبا در هیچکجای شهر برافراشته نیست. گویا مردم آلمان خاطره خوبی از پرچمها ندارند. آنها پشیمانی تاریخیشان را با بیمحلی به پرچم رسمی کشورشان نشان میدهند. نیازی هم به پرچم ندارند. قرار نیست دیگر چیزی را ثابت کنند چون میل به قدرت در لایههای عمیقتری از برلین در جریان است. نشست اجلاس جی 20 که این روزها، پس از 18 سال دوباره در آلمان در حال برگزاری است، برای اولینبار در برلین شکل گرفت. از طرفی دیگر، یکی از بزرگترین اعتراضات گروههای چپگرا علیه این نشست، تابهحال فقط با دخالت و درگیری پلیس آلمان با هزاران معترض کنترل شده است. به نظر میرسد تناقضهای آلمان و برلین، تمامی ندارند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.