|

فیلسوف چندوجهی

هر که با فلسفه سروکار دارد و به فضای مجازی هم سری می‌زند، حتما نام دانشنامه فلسفه استنفورد را شنیده است. مدخل‌های استنفورد برای کسانی که اولین‌بار با مسئله یا مبحثی در فلسفه آشنا می‌شوند، بسیار راهگشاست. از سال گذشته بود که کتاب‌های این مجموعه از سوی نشر ققنوس به همت مسعود علیا به فارسی منتشر شد و اکنون به مجلد هفتادونه‌ام رسیده است که به معرفی آرا و نظریه‌های یورگن هابرماس اختصاص دارد. هابرماس، فیلسوف و نظریه‌پرداز اجتماعی معاصر و از بازماندگان مکتب فرانکفورت، فیلسوف نام‌آشنایی در ایران است و هم‌اکنون در رده تأثیرگذارترین فیلسوفان جهان به حساب می‌آید. او کوشیده شکاف میان سنت‌های فکری اروپای قاره‌ای و انگلیسی- آمریکایی را پر کند و در این میان به مباحثه با متفکران نام‌داری همچون گادامر، پاتنم، فوکو، رالز، دریدا و برندم بپردازد. فارغ از اینکه در این زمینه چقدر موفق بوده یا نه، هابرماس را به‌عنوان فیلسوفی چندوجهی می‌شناسند. دامنه نوشته‌های او بسیار گسترده است: از نظریه اجتماعی - سیاسی تا زیبایی‌شناسی، از معرفت‌شناسی و زبان تا فلسفه دین و... گذشته از این، هابرماس در آلمان نیز به‌عنوان روشنفکر عمومی شناخته می‌شود و در روزنامه‌های آلمانی و مطبوعات انگلیسی‌زبان درباره موضوعات مناقشه‌آمیز زمانه خود اظهارنظر می‌کند. مؤلفان مجلد حاضر، جیمز بومن و ویلیام رگ، طبق روال دانشنامه استنفورد، ابتدا درآمدی بر این مدخل نوشته‌اند و روند کلی کتاب را روشن ساخته‌اند: «او به دو موضوع کلی علاقه‌ای پایدار داشته است: یکی حوزه سیاسی و دیگری مسائلی درباره عقلانیت، ارتباط و معرفت». طبق این تقسیم‌بندی، اولین بخش کتاب به «سیر آغازین علاقه هابرماس به سپهر و عقل عمومی» می‌پردازد. بخش اول را می‌توان مروری بر بیوگرافی، سیر شکل‌گیری شخصیت فلسفی و نظام فکری هابرماس، چگونگی روند مواجهه او با مفاهیم و رویدادهای سیاسی - اجتماعی با رویکردی فلسفی دانست. بخش دوم مدخل حاضر به «آثار مهم هابرماس در دوره گذار اندیشه او» می‌پردازد. نویسندگان در این بخش مرحله‌ ویژه‌ای از آثار او را برجسته می‌کنند که در آن گذار از معرفت و علایق بشری به نظریه کنش ارتباطی مهم می‌شود. «کوشش فلسفی اساسی هابرماس در این جهت بود که شرحی متواضعانه‌تر و خطاپذیرانه‌تر و تجربی‌تر درباره داعیه فلسفی کلیت و عقلانیت بپرورد». در بخش بعدی «مواضع پرورده هابرماس» معرفی و بررسی می‌شود و نشان می‌دهند برای فهم بهتر مواضع پرورده هابرماس باید از نظریه کنش ارتباطی او آغاز کرد. ازاین‌رو، در بخش حاضر ابتدا «نظریه کنش ارتباطی» هابرماس شرح داده و سپس «نظریه گفتار»، «نظریه صدق/ حقیقت و معرفت» بررسی می‌شود. همچنین در این مدخل آرای هابرماس درباره اخلاق، سیاست، قانون و نیز «جهان‌شهروندی» بررسی شده است. بخش پایانی مدخل حاضر نیز به رویکرد هابرماس نسبت به مفهوم دین و کارکرد آن در جوامع بشری اختصاص دارد. درحالی‌که هابرماس، در مقام فیلسوف، رویکرد خود را «خداناباوری روش‌شناختی» وصف کرده، موضع او درباره دین باریک‌بینانه است و همچنان بسط و تحول می‌یابد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.