درباره «در میان ابرها»ی امیررضا کوهستانی
در میان زمین و آسمان
محمدحسن خدایی
نمایش در میان ابرها، روایتکردن روایتهاست. روایت مادر، ایمور و دختر از سرگذشتی که ایل قشقایی برای آنها تدارک دیده. روایتی از کوچکردنها و یکجانشینشدنها. ترک قلمرو و یافتن قلمروی تازه. روایتی از مواجهه با خاطره و فراموشی. بهیادآوردن و ازخاطربردن؛ از دل مناسبات ایل و قوم و استعمار. همچنان که کاترین بلزی در کتاب «پساساختارگرایی» متذکر شده است «متن محصول معناها و ارزشهایی است که در برهه تاریخی خود در گردش است». از این منظر میتوان رویکرد نمایش را به مسئله مهاجرت در نسبتی دانست که با ایدئولوژی دوران تاریخی خود برقرار میکند. اینکه چگونه سنت تاریخی و اقتصادی ایل قشقایی در فرم ایده حرکت و کوچ سالانه، برای حکومت رضاشاه و تجدد آمرانه آن، خطرناک فرض شده و سیاست یکجانشینی اعمال میشود. از دل این سیر تطور تاریخی و انقیاد سیاسی است که ایده کوچکردن ناممکن شده و یافتن قلمروهای تازه، به ایده مهاجرت تغییر یافته و شکل تازهاي مییابد. در میان ابرها، به شکل توأمان روایت ناممکنبودن ایده یکجانشینی برای عدهای از آدمهای ایل هم هست. تو گویی تقدیر تاریخی آدمهای نمایش در میان ابرها، در کوچکردن از ایل باشد. آنهم به علت طردشدگی و ازدستدادن موقعیتهای برابر. اگر تعلق به ایل را در نسبتی که با مفهوم قومیت برقرار میکند، صورتبندی کنیم، آنگاه مؤلفههایی همچون اساطیر اولیه، سنت شفاهی، خوراک و پوشاک متمایز، تاریخ مذهبی مجزا، همذاتپنداری شدید با زادبوم، مکان مقدس، نواحی مرتبط با رخدادهای گذشته، سبکهای هنری و موسیقایی و البته زبان، سازههایی خواهند بود که موجب همبستگی ایل میشوند. در میان ابرها اما بیش از آنکه بر همبستگی شخصیتها با ایل و قوم تأکید کند، روایت طردشدگی آدمهاست. تلاش و تمنای امیررضا کوهستانی است در صدادادن به محذوفان، بیصدایان و مطرودان ایل. صدایی که از قضا در فرم تکگویی درونی متعین میشود و مخاطبان را خطاب میکند. اینجاست که تکگویی درونی اهمیت مییابد. شخصیتها در یک زمان حال غیرتاریخی مقیم شده و فرصت مییابند بر چیزهایی شهادت دهند که بر آنها روا گشته. گذشته به میانجی خاطره، در زمان حال غیرتاریخی روایت میشود. مادر، ایمور و دختر، مقیم در زمان حال غیرتاریخی، مدام مکانها و زمانها را قرارداد میکنند. یک فرم روایی که یادآور نمایش «رقص روی لیوانها» و البته سنت نمایش آیینی و مذهبی این مرزوبوم هم هست. این رویکرد بوطیقایی به روایت، امکان ساختن کلیتی غیرمنسجم اما رادیکال از خاطرات، یادها و زخمها را مهیا میکند. مادر قصه خود را از مردی بیان میکند که روزگاری عاشق او بوده و در نبردی نابرابر با استعمار انگلیس کشته شده. ایمور روایت بهدنیاآمدن و غرقشدن در رودخانه ساوا و مهاجرتاش را بر زبان میآورد. دختر از بارداری اسطورهای و مقدس خود در زیارتگاه سخن میگوید. یک کلیت گسیخته از روایتهای پراکنده که در پی ساختن جهان معنایی آدمهای طردشده در میان ابرهاست. طراحی صحنه هوشمندانه نمایش، با قراردادن محفظههایی شیشهای که از آب پر شده است، تعینی شاعرانه و سوررئالیستی به اجرا میبخشد. شخصیتها در آن محفظههای شیشهای استقرار مییابند، شهادت میدهند که فیالمثل اینجا و اکنون نمایش کجاست: رودخانه قرهقاچ، رودخانه ساوا یا حتی مرز آبی انگلستان و فرانسه. محفظههای شیشهای، همچون دالهای شناور، معنا و مکانهای تازه میآفرینند. میتوان در آنها، تاریخ یک زندگی، سرگذشت یک رودخانه، مختصات یک اقیانوس و حتی عظمت یک نبرد ضداستعماری را به نمایش گذاشت. ترکیب زمان، مکان و روایت، برساختهشدن شوقانگیز فضایی است دراماتیک که میتواند روایت سفر اودیسهوار مردمان طردشدهای باشد که چگونه روزگاری بر استعمار انگلستان میشوریدند و اکنون از بد حادثه به آن پناه میبرند. طنز ماجرا همان تبدیل انگلستان از مهاجمی استعمارگر به مهاجرپذیری مهربان است. رفتن به سوی انگلستان، نه نبردی آزادیبخش که هجرتی از سر استیصال و فروبستگی است. درنهایت، روایت امیررضا کوهستانی از مهاجرت در نسبتی معنادار با ایدئولوژی حاکم بر فضای سیاسی و اجتماعی اوایل دهه 80 شمسی است که به نوعی وامدار فضای همچنان کمتنش و استعاری آنروزهاست. اینک دیرزمانی است که خاورمیانه بیشازپیش به خون نشسته و فیگور «مهاجر» به سوژه ترس خورده «پناهجو» تبدیل شده است. حالا میتوان به دیوارهایی اشاره کرد که دولتها در مقابل پناهجویان میکشند تا هر نوع مهاجرت و پناهجویی را کنترل کرده و ملتهای خود را از آسیب احتمالی انسانهایی برحذر دارند که به حیات برهنه فروکاسته شدهاند. از این منظر، میتوان در میان ابرها را محصول دوران ماقبل جنگهای خونین خاورمیانه دانست. جایی که در میان کوههای سر به فلککشیده یوگسلاوی آن روزهای گرفتار جنگ داخلی، هنگام بهجادهزدن، «در میان ابرها» گم شوی و سرزمینی از آنِ خود نداشته باشی و احساس کنی که کل جهان متعلق به توست. همچنانکه روزگاری کلود لوی استروس متذکر شده بود اصل بنیادین فرهنگ انسان به طور کلی مبادله است. اینجا هم مبادله برای امکان گذشتن از مرزها و رسیدن به سرزمین موعود است. در این سفرها و از مرز گذشتنهاست که تفاهم و تخاصم سر برمیآورد و کامیابیها و شکستها گریبان آدمیان را میگیرد. در میان ابرها، روایت این مبادله به میانجی پول، عشق و همسفرشدن است. در انتهای نمایش، دختر از ایمور درخواست معاشقه و فرزند میکند. صیغه محرمیت خوانده شده و به آیین و مذهب اقتدا میشود. در گتوی پناهندگان کاله فرانسه، پیش از عزیمت به انگلستان ابری و بارانی. مبادله نه در شکل خریدوفروش که در فرم عشق و جدایی.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.