نگاهی به نمایش آسایشگاه به کارگردانی محمد زیگساری
بازنگری در یک خوانش
پوریا گلشناس: احتمالا بسیاری از کسانی که به تماشای نمایش آسایشگاه که هماکنون در تماشاخانه پالیز اجرا میشود، میروند، پیش از این آسایشگاه یا حداقل نمایشنامهای از هارلود پینتر خواندهاند. اجرای یک نمایشنامه مشهور که شاید بسیاری خوانده باشندش، کار دشواری است. روی صحنهبردن هر متن نمایشی درواقع بازنماییکردن، بازآفریدن یا حتی میتوان گفت عینیتبخشیدن به یک متن ادبی است. از همینرو، هر اجرا از هر متن نمایشی مبتنی بر یک خوانش است. متنی همچون آسایشگاه، -کمااینکه هر متن دیگری- همواره به نحوی بالقوه مملو از امکانهای اجرائی است و با هر بار روی صحنهرفتن، یکی از همین امکانها هستند که به فعلیت میرسند. حال با این تفاوت که در مواردی مانند این اجرا، این متنها بسیار خوانده شدهاند و بسیاری از تماشاچیها اجراهایی از آنها را نیز قبلا دیدهاند؛ بنابراین با پیشفرضهایشان و درواقع با فهمی پیشینی از متن نمایشی به سراغ اجرا میآیند. بنابراین بررسی یک نمایش را همواره میتوان با پیشکشیدن اجرا با پیوند و نسبتی که با شیوه امر عینیتبخشی -روی صحنه بردن- و همچنین در نسبتی که با خود متن نمایشی ایجاد میکند درک کرد و در این مورد این مؤلفه اخیر پرنگتر نیز میشود: پینتر را چگونه باید اجرا کرد؟ آسایشگاه و دیگر متنهای پینتر با وجود اینکه آثاری اصطلاحا نوابزورداند و داعیه تئاتر پوچی را پیش مینهند، جنبههایی اکسپرسیونیستی دارند. میدانیم که مثلا در همین نمایشنامه آسایشگاه، مکانی که ماجرا در آن رخ میدهد، یک آسایشگاه هولناک است و شخصیتها، آدمهاییاند که خصلتهایی چون دروغپراکنی، میل و آز، شهوت و هوس در سرشتشان خانه کرده و اعمالشان به نحوی نامتعارف خشونتطلبانه و وقیح است؛ اینهمه، ما را به یاد نمایشنامههای آگوست استریندبرگ میاندازد و فضای کارهای ادوارد مونک را جلوی دیدهگانمان میآورد. بنابراین یک اجرای اکسپرسیونیستی، یعنی مبتنی بر تمهیداتی چون دامنزدن هرچه بیشتر به این فضای هولناک و خصمآلود بهواسطه طراحی لباس نامتعارف، گریم اغراقآمیز، صحنهای روشنشده با نور شمعها و لایهای از نور قرمزرنگ که گهگاه صحنه را روشن میکند، سکویی که در عمق صحنه بالاتر از دیگر جاها قرار دارد و دستگاه شوک الکترونیکی روی آن قرار گرفته است، درخت کریسمس بدریختی که سمت چپ صحنه روشن و خاموش میشود و راههای دالانمانندی که مسیر عبورومرور بازیگرها را جهت میدهد و به طرز مشکوک و مرموزی به نامتعارفبودن مکان رخداد صحه میگذارد و مهمتر از همه اینها بازیهای اغراقآمیز و بیانگرانه بازیگرها که در چنین فضایی بهآسانی بر زمینه اجرا منطبق میشود، همهوهمه جنبههای اکسپرسیونیستی این اجرا هستند. این فضاسازیها به واسطه تصاویری از پیش ساختهشده و چندپاره که روی پردهای در انتهای صحنه میافتند تکمیل میشوند - گفتنی است این تصاویر اگرچه از ایده جالبتوجه و خلاقانهای برای این اجرا برآمدهاند، به دلیل ضعفهای فنی در ساختارشان چندان خوب از کار درنیامدهاند-. درواقع باید گفت زیگساری میکوشد آنچه را نمایشنامه پینتر بالقوه از آن برخوردار است، یعنی همین جنبههای اکسپرسیونیستی که در لایههای زیرینتری پنهاناند، به واسطه تمهیداتی اجرائی عینیت ببخشد و روی صحنه بیاورد، از همینرو میتوان گفت زیگساری به خوانشی اکسپرسیونیستی از پینتر تن درمیدهد: خوانشی که نتیجهاش اجرائی بیانگرانه و عینیتبخشی به لایههای مبهم کار پینتر است؛ بنابراین به چنین جنبههایی از فضاسازی، شخصیتپردازی و به طور کلی اجرا، با تمهیداتی اینچنینی دامن میزند. کسانی که نمایش را دیده باشند درخواهند یافت که آسایشگاه تا حد زیادی برای این منطق اجرائی، منطبق، ساختارمند و متناسب از کار در آمده است. بازیگرهای این اجرا بهخوبی از پس کارشان برآمدهاند و توانستهاند با بازیهای بیانگرشان در زمینهای- صحنهای همبسته که دقیقا برای چنین اجرائی طراحی شده است بهخوبی از پس کار برآیند. در این میان بازی محسن نوری که نقش جنابسرهنگ را بازی میکند بسیار چشمگیر است؛ او توانستهاست توانمندیهای اجرائی بازیگری بیانگرانه را روی صحنه به منصه ظهور بگذارد. با این همه پرسش اینجاست که آیا با بهکارگیری تمهیداتی چون این به اجرای قابلقبولی از آسایشگاه دست یافتهایم؟ این پرسشی اساسی است، از این حیث که ما اجرا را به مثابه یک خوانش در نظر آوردیم. در چنین جایگاهی میتوان پرسید که چنین خوانشی از پینتر تا چه اندازه میتواند بهترین خوانش باشد؟ میدانیم که موضوع متنهای پینتر، کمااینکه متنهای یونسکو، آداموف و بکت مقوله «زبان» است. معتقدم این شیوه اجرائی تئاتر برخلاف آنچه در اجرای جالب توجه زیگساری دیده میشود، فضایی نه عینیتبخش و بیانگرانه، بلکه بسیار سرد و ساده و واقعنُما را میطلبد؛ چراکه در فضایی واقعنُماتر و بیتفاوتتر، چالشهای پینتر با زبان و مقوله طرحریختن گفتوگوهایی که عدمرسانایی در زبان را پیش میکشند بهتر درک خواهد شد. بنابراین همین تضاد رخداد و معانی اخته زبانی یا به عبارت دیگر ناکارآمدی دقیق نظام دالی زبانی، با تضاد جالب توجهی که با زمینهاش پیدا میکند در پی ایجاد نوعی غافلگیری تکاندهنده یا حتی شاید بتوان گفت اکسپرسیونیستی است. صحنه بازجویی گیبس و دوشیزهکاتس از لمب را به یاد آورید: در این صحنه آنها به لمب بهتان میزنند و او را به زناکاری متهم میکنند و البته ما میدانیم که اینهمه نه برمبنای شواهد و ادلهها، بلکه براساس سؤالاتی اغلب بیمعنا و بیربط و البته به طرز مشکوکی هدفمند صورت میپذیرد. در چنین فضایی بازیهای اغراقشده و فضاسازی بیانگرانه و اکسپرسیونیستی حاکم بر این اجرا فرصتهای فهم جنبههایی اساسی از کار پینتر را از آن سلب میکند. حال اینجا دیگر تضاد میان زبان و تصور مبهم امر واقع، به واسطه بزرگنماییها پنهان میشود و در زیر فریادهای بازیگران از یاد میرود. به همین دلیل متن نمایشی پینتر عاملیت خود را در یکی از مهمترین امکانهای خوانشمند خود از کف میدهد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.