لزوم تأکید بر مناطق پیرامونی
بهرام امیراحمدیان - كارشناس منطقه اوراسيا
جمهوری اسلامی ایران در سالهای 1384 تا 1392 در دولت نهم و دهم سیاست خارجی پرتنشی را دنبال میکرد. محدودیتهای محیط بینالملل و فضای تحریمهای شدید پرونده هستهای علیه ایران، موجب انزوای ایران در جهان شده بود. در این دوره دشوار، حتی همسایگان ایران نیز ناگزیر بودند روابط خود با ایران را در چارچوبهای دیکتهشده از سوی قدرتهای بزرگ بهویژه ایالات متحده تنظیم کنند. محدودیت در سیستمهای بانکی و مشکلات نقلوانتقال وجوه پیامد تحریمهای بینالمللی علیه ایران بود. در این دوره دستگاه دیپلماسی ایران نیز دچار نوعی کمتحرکی بود که آنهم ناشی از فضای تحریم بود. با وجود شبکههای حملونقل و ترانزیتی، فرودگاه و بنادر دریایی مناسب در جنوب و شمال ایران، حضور ایران در عرصه بینالمللی کمرنگ شده بود. حتی روابط سیاسی با همسایگان از جمله با ترکمنستان در شمالشرقی، آذربایجان و ترکیه در شمالغربی با تنش و کاهش سطح مناسبات روبهرو شده بود. بازدیدهای رسمی مقامات عالیرتبه ایران با دیگر کشورها، بهویژه با همسایگان هم به پایینترین سطح خود رسیده بود. وجود همسایگان ناآرامی همچون افغانستان و پاکستان در شرق و عراق در غرب و محیط پرتنش تروریسم و قاچاق مواد مخدر و جریانات تکفیری، طبیعی بود که موجب اتلاف انرژی ایران شده باشد.
فضای تحریم بیش از آنچه از نظر عملکردی بر اقتصاد ایران تأثیر بگذارد، از نظر ذهنی و رفتاری تأثیر منفی گذاشته بود. خروج از این محدودیت و انزوای بینالمللی نیازمند دستگاه دیپلماسی قدرتمند با پشتیبانی همه نهادهای جمهوری اسلامی ایران بود. رویکارآمدن دولت یازدهم با هدف تنشزدایی در محیط پیرامونی و بینالمللی سرلوحه دستگاه دیپلماسی قرار گرفت. هماهنگی نهادهای حکومتی جمهوری اسلامی ایران و انتصاب دکتر محمدجواد ظریف و تیم مذاکرهکننده قدرتمندی که وی برای ورود به میدان دشوار مذاکره تدارک دیده بود، کاری دشوار و وظیفهای سنگین برعهده گرفته بود. به همین سبب ایران با ورود به جریان مذاکره با گروه 1+5 به آزمونی دشوار وارد شده بود. سرانجام این آزمون با پیروزی تیم مذاکرهکننده همراه بود و نهتنها فضای ملتهب غرب علیه ایران به آرامش گرایید، بلکه کشورهای دوست و همکار تجاری و اقتصادی ایران که برای ادامه روابط با ایران نیازمند حل مسئله هستهای و رفع تحریمها بودند، از آن استقبال کردند. بازگشت پیروزمندانه تیم مذاکرهکننده به ایران، همعرض با ورود قهرمانان میدان مبارزه بود و موجی از امید را در دلها زنده کرد. در این فضا، گشایشهایی در فضای سیاسی و اقتصادی پدید آمد. رئیسجمهور سختکوش و پرحوصله، نتایج تصمیمگیریهای سیاسی تیم دولت را ارزش والایی قائل بود و از آن با تمام نیرو دفاع میکرد، اگرچه برخی انتقادها از نتایج مذاکرات بروز کرده بود، ولی درکل این نتایج موجب گشایش فضای اقتصادی و سیاسی برای ادامه سربلندی و پیروزی ملت ایران بود. دعوت از رئیس دولت برای دیدار رسمی از کشورهای اروپایی، دیدار رئیسجمهور چین از ایران، دیدار رئیسجمهور روسیه و دیگر رؤسایجمهور کشورهای همسایه از ایران، امضای موافقتنامه چابهار با حضور رؤسایجمهور هندوستان و افغانستان از ایران، افتتاح خطآهن شرق دریای خزر و امکان اتصال ریلی ایران با راهآهن آسیایمرکزی و روسیه علاوه بر راهآهن مشهد- سرخس که در سال 1375 به بهرهبرداری رسیده بود، تحولی بزرگ در منطقه بود. مهمتر اینکه در محیط پرتنش خاورمیانه و بحرانهای سیاسی در لیبی، یمن، مصر، ترکیه، لبنان، عراق و افغانستان، پاسداری از امنیت و برقراری ثبات در بین این محیط پرآشوب نیازمند یک سیاست خارجی مثبت و عملگرا و دستگاه دیپلماسی قدرتمندی بود که دولت یازدهم فراهم آورده بود. تنشزدایی در محیط پیرامونی و کاهش تورم و ثبات قیمتها سبب ثبات فضای سیاسی و اقتصادی و فراهمآمدن محیطی امن برای جلب سرمایههای خارجی و گسترش روابط سیاسی ایران با کشورهای مهم شده است. ایران اکنون علاوه بر محیط پیرامونی خود در آسیایمرکزی، قفقاز، روسیه، افغانستان و عراق، در اروپا نیز از موقعیت ممتاز دیپلماتیک برخوردار است. هرچند ترکیه در پرونده سوریه تنشهایی با ایران داشته است، ولی موقعیت سیاسی ایران در صحنه سوریه با همکاری روسیه، ایران را به بازیگری مهم در منطقه تبدیل کرده و غرب در نهایت این موقعیت را در معادلات سیاسی منطقه برای ایران بهنوعی به رسمیت شناخته است. بیشک عملکرد مثبت و سرنوشتساز دستگاه دیپلماسی جمهوری اسلامی ایران موجب بهوجودآمدن این باور در منطقه شد که در فضای تنشآلود و ملتهب خاورمیانه، جمهوری اسلامی ایران جزیره ثبات است. برقراری دوباره روابط با جمهوری آذربایجان موجب دیدارهای سران دو کشور از یکدیگر شد که مدتها بود به فراموشی سپرده شده و به سردی گراییده بود. اگرچه روابط با عربستانسعودی بر سر یمن و ترکیه در مسئله سوریه به سردی گراییده است، بااینحال سیاست خارجی جمهوری اسلامی با دیدارهای سران و مشارکت ایران در مناسبات بینالمللی بسیار اهمیت یافته است. کارشناسان سیاسی داخلی و خارجی بر این باورند که ادامه حضور دکتر محمدجواد ظریف بهعنوان سکاندار دستگاه دیپلماسی در دولت دوازدهم میتواند جایگاه ایران در محیط بینالملل را ارتقا دهد. عملکرد دکتر ظریف در پرونده هستهای و تیم مذاکرهکننده، خود تبدیل به مدلی برای مذاکرات دشوار سیاسی و خروج از بحرانیترین وضعیت از تحریمهای شورای امنیت و لغو همه آن قطعنامههایی است که میتوانست به درگیری نظامی تمامعیار قدرتهای بزرگ با ایران منتهی شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.