|

مسکن مهر، بافت فرسوده جديد

مرتضی بسطامی. دانشیار پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی

در ساعت 22:30 روز 23 اردیبهشت‌ 1396 زلزله‌ای با بزرگای 5.7 در مقیاس امواج محلی (ML) در 22کیلومتری از شمال بجنورد، 257 کیلومتری شمال‌غربی مشهد در استان خراسان شمالی به وقوع پیوست. در این زلزله دو نفر جان خود را از دست دادند و بیش از 400 نفر نیز مصدوم شدند. با توجه به بزرگای نه‌چندان‌بزرگ زلزله از یک طرف و فاصله حدود 22 کیلومتری مرکز زلزله تا شهر بجنورد، متأسفانه حجم خسارت‌های واردشده به ساختمان‌ها و زیرساخت‌ها قابل‌توجه بود. یکی از نکات مهم و قابل‌توجه در این زلزله، عملکرد ساختمان‌های مسکن مهر بود که متأسفانه باوجود نوسازبودن، عملکرد مطلوبی نداشتند. در شهر بجنورد اکثر ساختمان‌های مسکن مهر در شهرک گلستان در نزدیکی این شهر ساخته شده‌اند، به‌طوری‌که از حدود هشت هزارو 500 واحد مسکن مهر در شهر بجنورد، هفت هزارو 500 واحد آن در شهرک گلستان‌شهر که در حدود هفت‌کیلومتری شهر قرار دارد، ساخته شده‌اند. به‌طورعمده، آسیب مشاهده‌شده در این ساختمان‌ها ناشی از ضعف عملکرد سازه‌ای در ساختمان‌های دارای سیستم سازه‌ای پیش‌ساخته، شکست دیوار برشی، کج‌شدن ساختمان، اجرای غیراصولی کنسول‌ها و اجزای غیرسازه‌ای است. الگوی آسیب در اجزای غیرسازه‌ای که در رویدادهای لرزه‌ای مشابه در زلزله‌های سال 1393 مورموری ایلام و 1391 اهر-ورزقان در آذربایجان‌شرقی نیز مشاهده شد، ناشی از به‌کارگیری مصالح شکننده و ترد، اجرای نامناسب دیوار، اجرای خارج از محور این دیوارها و اتصال نامناسب بین این دیوارها و قاب پیرامونی آنها بوده ‌است. جالب است که از حدود هفت هزارو 500 واحد مسکن مهر در شهرک گلستان بجنورد، سه هزارو 971 واحد متحمل خسارت جزئی تا کلی شده است. همین موضوع در عملکرد ساختمان‌های مسکن مهر در شهر ورزقان در جریان زلزله سال 1391 اهر-ورزقان نیز قابل‌تأمل بود، به‌نحوی‌که اکثر دیوارهای غیرسازه‌ای (دیوارهای میانقابی) فروریخته بودند. نکته جالب در مورد کیفیت ساخت واحدهای مسکن مهر گلستان‌شهر بجنورد این است که در اسفندماه گذشته، سنگ نماهای این واحدها به علت کارکردن غلتک برای ساخت محوطه‌سازی فروریخته بود! در بررسی مقدماتی که در محل انجام گرفت، مشاهده کردیم که نصب سنگ‌های نما فاقد حداقل اصول فنی بوده است و بعضا پشت سنگ‌های نما با نخاله و زباله‌های ساختمانی پر شده بود! اگر درصد واحدهای آسیب‌دیده جزئی تا شدید در شهرک گلستان را (از نسبت سه هزارو 971 واحد آسیب‌دیده، به تعداد هفت هزارو 500 واحد کل)، محاسبه کنیم، به عدد 53 درصد می‌رسیم که برای ‌چنین زلزله‌ای بسیار بزرگ است و شاید بتوان گفت این عدد، یادآور درصد آسیب در حد بافت‌های فرسوده است. برای تعمیر این واحدهای آسیب‌دیده، باید ده‌ها‌ میلیارد تومان هزینه کرد و این به‌غیر ‌از خسارات غیرمستقیم نظیر اسکان تعدادی از خانواده‌ها در چادر و آسیب‌های روحی و روانی واردشده به مردم، کاهش ارزش این ساختمان‌ها و... است. اگر حجم سرمایه‌گذاری انجام‌شده در مسکن مهر کشور را براساس آمارهای اعلام‌شده از سوی وزارت مسکن و شهرسازی برآورد کنیم، اگر شرایط همین زلزله 5.7 شمال بجنورد را برای سایر واحدهای شهرهای دیگر در نظر بگیریم، متوجه خواهیم شد چه سرمایه هنگفتی در معرض خطر قرار دارد. از حدود 2.3‌میلیون واحد مسکن مهر در کشور با احتساب میانگین بنای مفید 75 مترمربع و ارزش ساخت 800‌ هزار‌تومان برای یک مترمربع به عدد 138‌هزارمیلیارد تومان می‌رسیم که البته هزینه زمین و آماده‌سازی و محوطه‌سازی و انشعابات را باید به آن اضافه کرد تا به ارزش کل آن دست یافت. با توجه به احتمال وقوع زلزله‌ای مشابه با بزرگای 5.7 و شتاب سطحی 0.2 شتاب ثقل زمین در اکثر نقاط کشور، می‌توان به ریسک بالا و قابل‌توجه پروژه مسکن مهر در مقیاس کلان آن پی برد. از نگاه آیین‌نامه‌ای و استاندارد 2800 برای طراحی ساختمان‌ها در برابر زلزله، این زلزله برای منطقه بجنورد، یک زلزله سطح بهره‌برداری است، چراکه این منطقه دارای زلزله تاریخی بالای هفت در مقیاس ریشتر بوده است. همین شرایط در بسیاری از شهرهای کشور وجود دارد؛ یعنی احتمال وقوع زلزله‌های به‌مراتب بزرگ‌تر و قوی‌تر از زلزله فوق وجود دارد و ریسک این واحدها را بیشتر می‌کند. پس ساختمان‌ها باید دارای مقاومت‌های به‌مراتب بیشتری از سطح عملکرد کنونی باشند. حداقل سؤالاتی که در این زمینه مطرح می‌شود، این است که آیا این حجم عظیم از ساخت‌وسازهای مسکن مهر دارای مهندسین ناظر، پیمانکار و مجری ذی‌صلاح بوده است؟ آیا مسکن و شهرسازی، حداقل وظایف نظارتی خود را انجام داده است؟ نماینده مدعی‌العموم با کشف این حقیقت که بخشی از این ساختمان‌ها فاقد کیفیت لازم طبق استانداردها و آیین‌نامه‌های کشور هستند، چه وظیفه‌ای دارد؟ لرزه‌خیزی اکثر مناطق کشور و کیفیت تقریبا مشابه ساخت و اجرای این ساختمان‌ها، لزوم توجه جدی مسئولان به این ساختمان‌ها را بیش از پیش یادآوری می‌کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.