شکاف در دیوار بیاعتمادی
محمدهاشم اکبریانی
چند روز قبل، اولین مجمع انجمن صنفی کارگری داستاننویسان استان تهران برگزار شد. این نشست حاصل ماهها تلاش از سوی دوستان و بزرگوارانی بود که میکوشیدند این انجمن را تأسیس کنند. شکلگیری این انجمن از جهات گوناگونی میتواند مورد مطالعه قرار گیرد که در این نوشته، سعی شده تأثیر آن بر کاهش بیاعتمادی میان دولتها و روشنفکران بررسی شود. با ورود تجدد در ایران، اقشار و گروههای تازهای پا به عرصه گذاشتند که یکی از آنها روشنفکران بودند؛ این گروه که بخش بزرگی از آنها را نویسندگان تشکیل میدادند، هویتی به خود گرفتند که جایگاه و تعریفشان از آنچه نویسنده و شاعر در جامعه سنتی داشت کاملا متمایز بود. برهمیناساس نویسندگان بهعنوان رکنی از ارکان جامعه روشنفکری، روشنگری و نهادینهکردن مفاهیمی مانند آزادی و عدالت را از اهداف «مقدس» خود قرار دادند و بر آن پای فشردند.
از سوی دیگر و با ورود تجدد، حکومت هم ماهیت و شکلی متفاوت از گذشته و همسان با دنیای جدید به خود گرفت. اینکه حکومت در کشورهایی مانند ایران تا چه اندازه مدرن است و تا چه حد سنتی باقی مانده، بحثی است جدا؛ اما در اینکه با ورود تجدد، دوران جدیدی در حیات دولتها در ایران نمایان شد، تردیدی نیست. این دو جریان (دولت و روشنفکر) خصوصیات فراوانی به خود گرفتند که از مهمترین آنها میتوان به این موضوعات اشاره کرد: روشنفکران، آرمانگرا و مطلقانگار شدند و دولتها بسته و متمرکز. برایناساس بخش بزرگی از جریان روشنفکری برای خود اهدافی را تعریف و ترسیم کردند که کاملا مطلقانگار و دور از واقعیت بود؛ آنها برای عدالت و آزادی تعاریفی ارائه دادند که صرفا در جامعه آرمانی و آسمانی و افلاطونی قابل پیگیری بود نه در زمین و میان واقعیتها. همین نگاه مطلقانگارانه بود که کوچکترین تخطی از تعاریف بهعملآمده را برنمیتافت و با آن مقابله میکرد. در سوی دیگر دولتها هم با نگاهی کاملا بسته و متمرکز به جامعه نگاه میکردند. این ویژگی باعث میشد کوچکترین انتقاد در نظر دولتمردان به معنای براندازی باشد و برخورد با منتقدان، هدف قرار گیرد و تا آنجا پیش میرفتند که هیچ جریان مستقلی را برنمیتابیدند. این ارتباط منجبر به ظهور «عدم اعتماد»ی میان دولتها و نویسندگان در تاریخ معاصر ایران شده که ریشههای سختی دوانده و هنوز هم در میان طیفهایی از روشنفکران و دولتیها ادامه دارد. هیچیک از دو طرف، دیگری را نمیپذیرند و برای یکدیگر جایی در جامعه قائل نمیشوند. مقبولیت دولت برای نویسندگان زیر سؤال است و موجودیت روشنفکران برای دولتها پذیرفتنی نیست. این روال تاریخی صدمات جبرانناپذیری به هر دو سو وارد کرده است. نویسنده هیچگاه نتوانسته با خیالی راحت و به دور از فشار دست به خلق اثر بزند و دولتها هم مدام خود را در معرض ازدستدادن یا محدودشدن قدرت و منافعش میدیده و با آن درگیر بوده است. حرکتهای محدودی، چه درون حکومت و چه در میان نویسندگان نیز بودهاند که سعی کردهاند این سیکل معیوب را بشکنند و راه تازهای خلق کنند. از اینجاست که نقش انجمن صنفی کارگری داستاننویسان استان تهران برجسته میشود. در واقع باید گفت یکی از تلاشها برای شکستن دیوار بیاعتمادی، شکلگیری این انجمن است که همین چند روز قبل اولین مجمع عمومی آن در یکی از سالنهای اداره کل ارشاد استان تهران برگزار شد. صدور مجوز برای این انجمن از سوی وزارت کار و همراهی این وزارتخانه با هيئت مؤسس و همچنین اختصاص سالنی در وزارت ارشاد برای برگزاری جلسه اولین مجمع عمومی شاید در نگاه اول چندان مهم به نظر نرسد؛ اما وقتی به رابطه تیره و تار نویسنده مستقل و دولت، در تاریخ معاصر نگاه کنیم و ببینیم که نویسندگان هیچگاه حاضر نشدهاند با دولت سر سازگاری داشته باشند و برگزاری مراسم در نهادهای دولتی را همسویی با آنها میدیدند و از طرف دیگر دولتها نیز کوچکترین امکانی برای برگزاری برنامهها به نویسندگان ندادهاند و حتی آنها را برهم زدهاند، آنگاه به اهمیت این قضیه پی میبریم. باید گفت اولا بخشی از دولت به این نتیجه رسیده است که نویسندگان مستقل نه فقط منافع آنها را تحدید و تهدید نمیکنند که میتوانند با حضور خود نشانگر آن باشند که دولت توانسته میدان مشروعیت خود را بالا ببرد و نویسندگان مستقل را هم درون خود بپذیرد. در واقع این بخش از حکومت به صداقت و یکرنگی نویسندگان مستقل باور پیدا کرده و آن را به رسمیت میشناسد. از زاویهای دیگر حکومت به جای آنکه نویسندگان مستقل را سمت مخالفان خود سوق دهد، توانسته با آنها باب گفتوگو را باز کند و با وجود همه نقد و انتقادهایی که وجود دارد آنها را «از خود» کند نه «بر خود». حکومت با بازشدن چنین فضایی، نهفقط قدرت خود را نمیکاهد، بلکه آن را قدرتمندتر میکند و این مهمترین امتیازی است که به دست میآورد؛ اما نویسندگان نیز با نزدیکشدن به بخشی از حکومت که آنها را از خود میداند و اخذ مجوز از دستگاههای مربوطه و تعامل با نهادهایی مانند وزارت ارشاد، میتوانند راه را برای دستیابی به منافع صنفی خود باز کنند و بهجای صرف انرژی خود در مسیر مقابله، به منافع صنفی خود بپردازند. بههرروی اتفاق میمون و مبارکی است که نویسندگان پا پیش گذاشتند و راه تعامل را پیش گرفتند تا این واقعیت ناخوشایند، بیاعتمادی میان دولت و روشنفکر جای خود را به اعتماد بدهد. طبیعی است که هر دو سوی این رابطه، در معادله بدهبستان قرار دارند. هریک امتیازاتی از دست دادهاند و امتیازات بزرگتری به دست آوردهاند. اگر با ادبیات امروز جامعه سیاسی کشور صحبت کنیم، نویسندگان و دولت به رابطهای برد - برد دست یافتهاند؛ اما مهمتر از این، همان اعتمادی است که وجود نداشت و میرود تا شکل بگیرد. صدالبته در هر دو طیف، گروههای تندرویی هستند که اعتراض خواهند کرد و بر این نزدیکی دولت و روشنفکر خواهند تاخت. در میان نویسندگان، عدهای تأسیس این انجمن را که با مجوز وزارت کار شکل گرفته و در یکی از سالنهای وزارت ارشاد، مجمع عمومی خود را تشکیل داده، نوعی خیانت و عدول از آرمانهای روشنفکری معرفی خواهند کرد و در سوی دیگر بخشهایی نیز بر این تعامل تهاجم خواهند داشت که «چرا به نویسندگانی که از ما نیستند مجوز فعالیت رسمی داده شده است». باید امیدوار بود که این جریانات تندرو نتوانند مهار امور را در دست گیرند و نشستن روشنفکران و حکومت در پشت یک میز را تبدیل به بیاعتمادی کنند. صد البته این مهم اتفاق نمیافتد اگر پافشاری و اصرار افراد و جرياناتي را شاهد باشيم كه به گفتوگو اعتقاد دارند، نه خشونت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.