چه کسانی در برابر «فرهاد مهندسپور» ایستادهاند؟
امین عظیمی
همچون بسیاری دیگر از اهالی خانواده تئاتر هنگامی که خبر پذیرش دبیری جشنواره تئاتر فجر از سوي «فرهاد مهندسپور» را شنیدم، شگفتزده شدم. مهندسپور در مقام یک کارگردان، استاد دانشگاه و شخصیتی الهامبخش، بعد از تجربیات موفق و ماندگارش در اواخر دهه 70 و اوایل 80 در کارگردانی آثاری مانند «گالیله»، «دیر راهبان»، «مکبث» و...، شرایط را برای تولید و کارگردانی شایسته ندید و به تبعیدی خودخواسته رفت. حاصل این فترت، نوعی وقفشدگی در فضای آموزشی و تربیت نیروهای جوانتر در این سالها بود و او را در قامت مشاوری خبره و البته منتقد، کنار بدنه مدیریتی تئاتر ایران قرار داد. اما پذیرش دبیری جشنواره، تهوری جانانه بود. یکی از دشوارترین صندلیهای مدیریتی تئاتر کشور که غریبه و آشنا را به یک میزان به تکاپو میاندازد تا مرزبندیاش را با دبیر بهعنوان دوست یا دشمن بازتعریف کند. از یک سو چالش تصمیمگیری در تنگنای اراده مدیریت کلان تئاتر، توصیهنامهها، سهمخواهیها و تصمیمهای ابلاغی که استقلال دبیر را به مخاطره میاندازد و از دیگرسو، تنگنای کسانی که تنها بر مبنای پرکردن فراخوان، خود را شایسته حضور و پس از حضور، شایسته تقدیر و جایزه میدانند. این وضعیتی چالشبرانگیز است که پیچیدهترین تدبیرها را هم میتواند به ناکارآمدی بکشاند و دانشگاهی و غیردانشگاهی، باتجربه و بیتجربه، همسو و معارض هم نمیشناسد و همه را با یک سیلی نقد پاسخ میگوید. با این حال نوشتار حاضر نمیکوشد تغییری در اراده مهندسپور ایجاد کند، چهبسا امیدوار است تجربیات سالیان او در این راه بزرگترین راهنمایش باشد. انگیزه ثبت این سطور چیز دیگری است؛ صداهایی است که حالا از رسانه رسمی مرکز هنرهای نمایشی، یعنی سایت ایرانتئاتر به گوش می رسد؛ واژگانی در قامت نوعی «مدح شبهذم» یا «ذم شبهمدح» که آب را از چشمه گلآلود میخواهد و با پنبه سر میبرد. پارازیتهایی که از پشت پرده بیرون آمده و از اتاقی در مجاورت مدیریت تئاتر کشور که وظیفهاش تولید فکر و انتشارات است، به گوش میرسد. همچنان که سالهاست در مجله «نمایش» با انتشار مطالبی به سیاق «سیمای پنهان کارگزاران» در قالب نوشتارهایی اصطلاحا شبهانتقادی، بودجه بخش پژوهش و انتشارات تئاتر کشور را صرف دشمنورزیهای کاذب میکند و کسی نیست بپرسد آیا برای یک بار هم که شده گزارشی از کیفیت و نحوه تعامل مخاطبان با محصولات انتشارات نمایش ارائه شده است، یا از «اقلیم خودمختار» آن هیچ توقع پرسشگری نباید داشت؟ محصولِ جدیدِ توپخانه تبلیغاتی، نوشتاری عجیب در ستایش فرهاد مهندسپور است! بله، تعجب نکنید. در یادداشتی که به تاریخ سهشنبه 13 تیرماه 1396 در وبسایت www.theater.ir به قلم قادری منتشر شده، از او بهعنوان «یگانهای برای همیشه»، «استاد دکتر» و «سابقون» یاد شده است. اما حتی در همان نگاه اول هم از تکریم مهندسپور بوی ناخوشی به مشام میرسد. سطر به سطر نوشتار حاضر شکلی از تسخر و جوسازي عليه مهندسپور است. چند تا به میخ یکی به نعل است. اين يكي از كاربردهاي تكنيك مغالطه است. همانطور كه شكسپير در مونولوگ مشهور «مارك آنتوني» در «جوليوس سزار» از آن استفاده كرد و خطابهاي كه بهظاهر در تأييد «بروتوس» بود، تبديل به قيامنامه عليه او شد و از سوي ديگر اين همان استراتژي جريان بازنده در انتخابات ٢٩ ارديبهشت 1396 هم هست، جايي كه از طریق انتشار برخی سخنرانيها و اظهارنظرهای قدیمی «حسن روحانی» سعی کرد نشان دهد تناقضهایی در کار است. بله. درست است. مهندسپور هم تناقضها، خطاها و اشتباهاتي داشته است. زمانی با تصميمهاي آرمانگرايانهاش در شورای تئاتر شهر سال 1383 بدون آنكه ضمانت اجرائي داشته باشد، چالشهایی به وجود آورد و تلخترين انتقال قدرت از خود به مدير بعدياش را شکل داد كه روزگار سياهي بر تئاتر ما نشاند و چنان كه افتد و دانی. اما او هرگز رندانه کسی را به مسلخ نکشانده است. اسباب اصلی او کلامی صریح و روشنگرانه است. حتی اگر اشتباه کند -که میکند- میکوشد سلیمالنفس و درستکردار باشد. هم او بود که در بازخوانیاش از نمایشنامه «مکبث» به ما تذکر داد که دستهای همه ما آلوده است. اما آیا تلاشی برای جبران خطاهای خود کردهایم یا تنها مثل شخصیت هومل پیر در نمایشنامه «سونات شبح» استریندبرگ در جشن اشباح حاضر شدهایم و خود را خبر از خطاهای خودمان نیست؟نوشتار سراسر تناقضآمیز «قادریها» رندانه در جستوجوي «هر دو وانه» است.
اگر نقدي از جانب بدنه تئاتر به اين رفتارشان داشته باشي ميگويند ما كه حقايق تاريخي را ذكر كرديم و تلاشمان خيرخواهانه بوده تا مهندسپور قدرت چارهزنياش در مسير اداره امور بالا برود و اگر همسويش باشي بايد در ريشخند پنهان و آشكار او شريك شوي. اينجاست كه ميبيني تداوم تيشهبهريشهزدن بخشی از اراده مدیریتی تئاتر کشور و کینجوییهای پیچیده و غریب چگونه میتواند خسارتبار باشد. هرازچندی شاید کارگردانی جوان هوس کند برای خودنمایی و خودستایی به گروهی توهین کند و خرقهای برای خودش دستوپا کند اما از آدمهای سالخورده بعید است. مهندسپور نیازی به دفاع و ستایش ندارد، نیاز به همفکری و حتی انتقاد به برنامههایش دارد تا بتوانیم به جشنوارهای بهتر و تئاتری تأثیرگذارتر دست پیدا کنیم. اما «قادریها» همچنان که منطق فشار و هجوم را میشناسند، همچنان که با زبان ِ عداوت حرف میزنند و شبنامههای مجازی قبلیشان علیه مهندسپور و دیگران جواب نداده حالا رستمشان را راهی میدان کردهاند. سخن پایانی اما با مدیریت کلان مرکز هنرهای نمایشی است؛ تا چه زمانی باید شاهد صرف بودجه تئاتر کشور در اقلیمهای خودمختار تئاتر کشور باشیم؟ آیا ارادهای برای توقف این بازی هست؟ اینکه توقع داشته باشیم مجلات و کتابهای مفید و مؤثر برآمده از تمامی سلیقهها و جریانهای علمی تئاتر کشور در انتشارات نمایش منتشر شود، درخواست بزرگی است؟
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.