بررسي رابطه مردم و پزشکان از منظر حقوقي
سایه بیاعتمادی
نعمت احمدی. حقوقدان
جایگاه پزشکان در جامعه ایران، جایگاهی متفاوت با بسیاری از شغلها و حرفههاست. از نظر احترام، آنها عقبهای حکیموار دارند و بهخاطر باور مردم به مسئله «شفا»، احترام خاصی برای شفادهندههای خود؛ یعنی حکیمان دیروز و پزشکان امروز قائل بوده و هستند. از نظر روانی نیز، جایگاه پزشکان امروز و حکیمان دیروز، جایگاه مهمی است؛ چراکه حالتِ شفابخشی میتواند روی بسیاری از جنبههای روحی و روانی بيمار اثرگذار باشد. اگر به تاریخ نگاه کنید؛ چه در ایران باستان و چه در مذهب اسلام، بزرگانی بودهاند که با درمان بیماران، جایگاه ویژهای برای خود به وجود آورده و احترام ویژهای برای شفادهندگان پس از خود فراهم کردهاند. دستِ شفابخش امامان معصومی چون امام جعفرصادق و امام رضا(ع) گویای این واقعیت است که پزشکی برای ما ایرانیها، ریشه نوستالژیک مذهبی دارد و بنابراین، شفابخشان، از حرمت و قداست بالایی برخوردار بودهاند. این حرمت و قداست، امروز وارد علم پزشکی روز کشور نیز شده است. حتی ورود تکنولوژی و درمان شیمیایی هم نتوانسته، این گذشته توأم با احترام را از خاطر جامعه پاک کند و شاید بهخاطر همین حرمتها بوده که ما به پزشکان عنوان «دکتر» دادهایم و آنها را در طول صد سال اخیر روی سرمان گذاشتهایم. حالا چه اتفاقی افتاده است که مسئله پزشک، پزشکان و موضوع درمان به یکی از دغدغههای مهم جامعه بدل شده و سایه بیاعتمادی میان بیمار و پزشک، در حال گستردهشدن است؟ ویژگیهای مطرحشده در رابطه میان پزشک و بیمار را یک سو بگذارید و به آن کمبود پزشک در سالهای پیش از انقلاب را هم اضافه کنید. فرد و افرادی که منش و رفتارشان براساس حسِ شفادهی، برای مردم حرمت داشته، کم هم بودهاند! عجیب نیست که ما در طول تاریخ معاصر، حتی میزبان پزشکانِ هندی، پاکستانی، فیلیپینی و بنگلادشی هم بودهایم تا به کمک درمانگری در ایران بشتابند. در چنین شرایطی، آیا نمیتوان گفت شرایط امروز ماحصل حاشیه امنی است که جامعه پزشکان بهخاطر احترام و حرمت و قداست مردم از یک سو و سرانه کم پزشکان در برابر بیماران به دست آوردهاند؟ دنیای پزشکی امروز تغییرات شگرفی کرده است؛ داروهای شیمیایی جای تجویزهای گیاهی را گرفتهاند، تکنولوژی و روبات، سختترین عملها را با کمترین عوارض مقدور کردهاند، طبعا یک تشخیص و تجویز نادرست، میتواند عوارضی بهمراتب تلختر از خوردن فلان ریشه درخت داشته باشد، اما آن جایگاه چطور؟ جایگاه پزشکانی که تا دیروز و تا پیش از بروز پرونده پزشکی مرحوم عباس کیارستمی، بخشی از روح اعتماد جامعه را شکل میدادند؟ باید اعتراف کرد که در ایران، علم پزشکی دستخوش تغییر تکنولوژیکال شده، اما هنوز به خود نگاهی سنتی دارد. نمونه این نگاه را میتوان در پرونده آقای کیارستمی مشاهده کرد. در روند این پرونده یکی از معروفترین چهرههای سینمای ایران جانش را از دست داد. خانواده او که آنها نیز همگی شهرتی در هنر و فرهنگ دارند، مدتزمان طولانی را صرف پیگیری پرونده کردند، هنرمندانی به حمایت از این پرونده برخاستند، مردم با شرکت در مراسم تشییع پیکر ایشان، حماسه آفریدند، در جهان چندین فستیوال و کنگره بهخاطر ایشان برگزار شد، اما ما در کشور چه کردیم؟ حتی موفق نشدیم محتویات این پرونده را در معرض قضاوت دانشجویان پزشکی یا دیگر پزشکان کشور قرار دهیم. چرا؟ چون فضای کلی کشور بهنفع جامعه پزشکان بود. در غرب اینگونه نیست. غرب برخوردی تندوتیز و بیترحم و چشمپوشی با پزشکان دارد و شاید به همین خاطر است که بیمه مسئولیت حوزه پزشکی در غرب چندینبرابر مبلغ آن در ایران است. فقط اینها نیست؛ جامعه پزشکی و فضای درمان در کشور تفاوتهای مهم دیگری هم با دنیای غرب و مدل غربی آن دارد. تجهیزات پزشکی ما در دست قاچاقچیان است، دارو را از ناصرخسرو باید بخریم، سیستم خوددرمانی به علت گرانی ویزیتها جریان جدی دارد، عفونت پس از جراحی، یک پدیده قابل تأمل است و درعوض نگاه ما به پزشک، هنوز همان نگاه حکیمباشی است. به همین خاطر است که جامعه، پرونده کیارستمی را تنها مربوط به این کارگردان مرحوم نمیداند. بحث کیارستمی، بحث یک فرد نیست؛ بحث جامعهای است که اعتمادش را به شفاگران خود از دست داده یا دارد از دست میدهد. دادگاه حوزه پزشکی که میتوانست در این زمینه، اعتمادها را بازیابی کند، موفق به این کار نشد و بهجای آن به عنوان حامی پزشکی و پزشکان عمل کرد. در همان اثنی قوه قضائیه هم بخشنامهای داد که برای پزشکان بسیار مهم بود، اما مردم را به واکنش واداشت. براساس این بخشنامه، مجازاتهایی جایگزین حبس در جرائم پزشکی شدند. کاش دستگاههای نظارتی، از این فرصت برای پالایش خود و زدودن این بیاعتمادی بهره میبردند و در بازبینیها، حمایت از آن پزشك و آن بیمارستان را کنار میگذاشتند و حقیقت را با مردم مطرح میکردند. اگر این اتفاق میافتاد؛ اگر بهجای پردهپوشی، واقعیت را به مردم میگفتند؛ مردم ما بزرگواری خود را در مورد چشمپوشی از اشتباه و خطا به اثبات رساندهاند. همه اشتباه میکنیم، اما اصرار بر بري از خطا بودن، هیچگاه نتیجه مثبت نداده و درعوض، بیاعتمادی را جایگزین اعتماد میکند. درست است که میگویند حافظه تاریخی ما ایرانیها بد است، اما وقتی که پای ترمیم زخمها در میان باشد، ما مردمی هستیم که بهشدت با واقعیتها کنار میآییم، بازگشت اعتماد به پزشکان از طرف مردم هم نیازمند چنین مقدمهای است؛ آغاز شفافیت، راستگویی و بیطرفی.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.