چرا و چگونه بياعتمادي در رابطه ميان جامعه و پزشکان حاکم شده است؟
قراييمقدم: پزشک کيارستمي تمام شهرت خود را گرو گذاشت
سعيد برآبادي : يک سال از پرونده جنجالي مرگ عباس کيارستمي گذشته است. فارغ از حواشي مختلف، اين پرونده را ميتوان شروعي بر منازعه مردم و جامعه پزشکي کشور قلمداد کرد؛ پروندهاي که هر روز و با انتشار اخبار مختلفي درباره درگيري ميان پزشکان و بيماران، درمانهاي نادرست، قصورهاي پزشکي، هتاکي عليه پزشکان و... قطورتر از قبل ميشود. امانالله قراييمقدم، جامعهشناس و استاد دانشگاه، در اين مصاحبه، تأکيد میکند اگر امروز شاهد بياعتمادي ميان مردم و جامعه پزشکان هستيم، بيشک بايد ريشه آن را در همين پرونده مهم و جنجالبرانگيز جستوجو کرد. او ميگويد اعتماد عمومي به پزشکان، با نبود اطلاعرساني شفاف و بهموقع و نپذيرفتن قصورها در پرونده مرگ عباس کيارستمي شدت گرفت و اکنون به جايي رسيده است که نه جامعه به برخي پزشکان اعتماد لازم را دارد و نه پزشکان بعضي از مردم را معتمد خود ميدانند. نتيجه چنين روندي چه خواهد شد؟ ريشههاي اين بياعتمادي کجاست و دو سوي اين ماجرا چطور براي برقراري دوباره اعتماد بايد گام بردارند. گفتوگوي زير قرار است پاسخي جامعهشناسانه و بدون طرفداري به اين سؤالها باشد.
بسياري با مطرحشدن پرونده پزشکي مرحوم کيارستمي، از مسئله اعتماد در جامعه سخن ميگويند. در تعبير جامعهشناسي وضعيت اعتماد در جامعه ما به چه صورت است؟ براي پيوند اين موضوع بهتر است از مصداق همين پرونده که به مرگ يکي از چهرههاي مهم سينماي ايران ختم شد، استفاده کنيم. به نظر ميرسد در جامعه ما، بياعتمادي در حال افزايشيافتن است؛ يعني وجود داشته و ميزان آن در دو حوزه اعتماد افقي و اعتماد عمودي در حال افزايش است. اگر به دور و اطراف خود نگاه کنيد، بين شهروندان بياعتمادي حاکم شده است؛ در تاکسي چيزي ميگوييد يا ميشنويد و با خروج از آن فضا، نسبت به شنيدهها يا گفتهها، احساس بياعتمادي و ناباوري داريد. اين در حوزه روابط افقي است؛ رابطه من با منِ شهروند. اعتماد عمودي هم به نسبت در حال تخريب است. برجي ميسوزد و فروميريزد اما خبري از آن در راديو و تلويزيون شنيده نميشود، کسي عليه کسي اهانت و هتاکي ميکند اما رسانهها نميتوانند خبر آن را در اختيار مردم قرار دهند و صداوسيما هم نسبت به آن منفعل عمل ميکند. نتيجه چه خواهد شد؟ اينکه اگر مردم چيزي را از همان رسانه ببينند يا بشنوند هم باور نميکنند. در چنين جامعهاي، شايعهپردازي، دروغ و افترا به سطوح عميق روابط بين فردي و عمودي وارد ميشود تاجاييکه ديگر هيچ نشاني از اعتماد باقي نميماند. درباره پرونده مرحوم کيارستمي، ما اين پازل را تکميل کرديم؛ اطلاعات بيماري ايشان، نحوه درمان، مسائل و حواشي آن و... بهطور شفاف رسانهاي نشدند، مردم آرامآرام از طريق شايعات در جريان ماجرا قرار گرفتند و طبيعي است که حالا، اين طرف و آن طرف بشنويم که ... . ميدانيد که ما به اين مسئله عادت داريم؛ هر مرگ مشکوکي را حتي يک پرونده فوت ساده را ميتوانيم به چنين شرايطي بدل کنيم تا جايي که حتي اتهام قتل بزنيم. اين اوج بياعتمادي به سيستم اطلاعرساني از يک سو و طبعا، سيستم درمان و پزشکي کشور از سوي ديگر است. ريشه اين بياعتمادي کجاست؟ درمورد سيستم پزشکي کشور؟ بهطورکلي ريشه اين بياعتمادي کجاست و بهطور جزئي درمورد پزشکي. بهتر است بگوييم که بهطورکلي ما يک سابقه تاريخي در اين زمينه داریم که اتفاقا دوست دارم درباره آن بيشتر صحبت کنيم؛ اما حالا که مصداق ما، پرونده پزشکي کيارستمي است؛ بايد ريشه اين بياعتمادي را در بدبيني و نارضايتي اجتماعي جستوجو کرد. يعني بذر بياعتمادي که با بياطلاعي به بار نشست، حالا به کمک ذهنيت بدبين و ناراضي جامعه از درمان، دنبال بهانهاي ميگشت که بياعتمادي خود را نسبت به پزشکان نشان دهد و اين اتفاق افتاد. در پرونده کيارستمي، پزشکان ما توپ را انداختند در زمين فرانسه تا خود را خلاص کنند؛ اما مردم با بياعتمادي فکر کردند اينها جرئت اعلام خبر واقعي را ندارند. ميدانيد نتيجه چنين اتفاقي چه ميشود؟ بياطلاعي و بياعتمادي در کنار هم قرار ميگيرند و اصل ماجرا زير تعبيرها و شايعهها و حدسها و گمانها گم ميشود؛ الان يک سال از مرگ کيارستمي گذشته است؛ چه اتفاقي افتاده؟ اصلا چرا و چطور او مرد؟ گفتيد سابقه تاريخي داريم در زمينه بياعتمادي، اين سابقه از کجا ميآيد؟ اصلا در دلِ تاريخ ما اين نگاه هست. در طول قرنها، برخي دولتها اجازه اعلام نظر به مردم را ندادهاند، آنها را در سکوت و خفقاني همراه با تحسين نگه داشتهاند و نتيجه همان شده است که هانس کريستين آندرسن در داستان «لباس جديد پادشاه» گفته و لابد همه آن را شنيدهاند؛ چاپلوسي مفرط و درعينحال بياعتمادي عمودي حاکم بر جامعه؛ اين بياعتمادي البته فقط مربوط به جامعه پزشکان يا پرونده کيارستمي نبود. به نظر ميرسد ازآنجاکه جامعه براي درمان به پزشکان نيازمند است، با وجود اين بياعتمادي ارتباط خود را بهاجبار با پزشکان حفظ کرده و بعيد نيست همين ارتباط سرانجام به نوعي از اعتماد برسد. ميخواهم شما را ارجاع بدهم به نظري که فوکوياما درباره اعتماد دارد. اين جامعهشناس، اعتماد را مهمترين سرمايه اجتماعي ميداند و ميگويد اعتماد است که ميتواند در بستر يک جامعه حسِ چسبندگي به وجود آورد، تا اين اعتماد نباشد، چه کسي حرف چه کسي را باور خواهد کرد. من ميگويم مسلم است که دکتر در پرونده کيارستمي کوتاهي نکرده، چه کسي اين گزاره را باور ميکند؟ درباره بيمارستان چطور؟ چه کسي کمکارينکردن بيمارستان را باور ميکند؟ اين ناباوري که از بياعتمادي سرچشمه ميگيرد، به همه ارکان و گروههاي مختلف حاضر در اين پرونده ضربه زده است؛ هنرمندان ضربه خوردهاند، پزشکان ضربه ديدهاند، مسئولان پزشکي کشور هم همينطور. مردم هم ضربه خوردهاند؛ آنها مجبورند براي درمان نزد پزشک بروند، درحاليکه انواع شايعات را درباره پزشکان شنيدهاند و آجر به آجر، ديوار بياعتمادي بين بيمار و پزشک بالا رفته است. به نظر ميرسد جامعه ما از خلال پروندههايي مثل پرونده پزشکي کيارستمي در حال مدرنشدن است؛ جامعه با چشم باز طبيبان و حکيمان خود را ميبيند و به تعريف واقعيتري از آنها ميرسد. حالا ديگر همه باور دارند که پزشکان هم درست مثل مردم عادي هستند با همان خطاها و لغزشها، خوبيها و محاسن و... . من نگاه شما را با يک نکته ديگر هم همراه ميکنم. جامعه ما جامعهاي سياستزده است که سياست در شئون مختلف آن وارد شده. در چنين شرايطي، رفتار هيچ گروهي قابل اعتماد نيست؛ تجويز پزشک براي بيمار همانقدر غيرقابلاعتماد است که بيان بيماري از طرف بيمار؛ يکي به نسخه باور ندارد و ديگري فکر ميکند که پاي تمارض در ميان است. اما حواشي اين پرونده باعث شد که پزشکان هم خبرساز شوند؛ يعني مردم رفتند به اين سمت که از زندگي آنها و کسب درآمدشان اطلاعاتي به دست آورند، منظور من از شفافشدن واقعيت اين بود. اصولا جامعه پزشکان، بر اساس قسمنامه بقراط تعهد اخلاقي دارند، اما واقعيت اين است که به نظر من امروز، پزشکي هم مثل همه بخشهاي مختلف جامعه ما دچار ماديات و ماديگرايي شده است. اگر نظر تترين سوروکيم را قبول کنيم که زيست بشر را به سه دوره «جامعه عقلاني»، «دوره ذهنيت شهودي» و «دوره ماديات و حسيات» تقسيم کنيم، ما در قرون اخير در اين دوره آخر قرار داريم؛ دورهاي که در آن شخصيت افراد به اشيا وابسته شده، دورهاي که ماديات ديگر بد نيست، بلکه اتفاقا لازم و ضروري است. همه دنبال ماشين و خانه هستند، خانمهايي به دفتر من ميآيند با چندينوچند النگو و انگشتر. آيا مهم است که اينها را قسطي خريدهاند يا نقد؟ نه مهم نيست، چراکه در دوره ماديات و حسيات، شهرت بر اساس داشتهها و پول مهم است. درست است که رفتن پزشکان به سمت اين ماديگرايي ممکن است با واکنش جامعهاي مواجه شود که در تاريخ خود دکتر شيخ را داشته که رايگان مردم را معاينه ميکرده است، اما واقعيت اين است که اين حرکت، محصول جبر اجتماعي و تاريخي ماست. همه پزشکان؟ خير، کسي از همه پزشکان حرف نزد. براي فهميدن اينکه چه کسي تسليم اين جبر اجتماعي- تاريخي شده، بايد سابقه افراد و باورها و اعتقاداتي را که بر اساس آن رشد و تربيت يافتهاند هم مدنظر قرار داد. وقتي الگوي شما در طبابت دکتر شيخ مشهدي باشد که در تاريخ معاصر به همراهي با مردم مستمند معروف شده، پزشک معنويتري خواهيد شد. ميخواهم بگويم که تروخشک را نبايد با هم سوزاند؛ رسوبات فکري و تربيتي پزشکان (همچون ديگر مردم) است که به آنها فرمان ميدهد کدام راه را انتخاب کنند. کسي که خود را بنده اشيا و پول و ماديات کرده، دنبال شهرت است و اين شهرت با عرضهکردن و با ديدهشدن به دست ميآيد. بنابراين بهتر نبود که پزشک پرونده کيارستمي، با يک درمان خوب و بهموقع خود را مشهور کند بهجاي آنکه امروز به چنين شکلي در بين مردم مشهور شود؟ او ميتوانست خودش را معروف کند، اگرچه که بهلحاظ حرفهاي فرد بسيار مشهوري هم بود، اما در جامعهاي که شهرتطلبي ذات دروني آدمها شده، آن پزشک ميتوانست با يک درمان خوب، مقبول عام و شهره خاص شود. بنابراين من باور دارم که آن پزشک ميخواست بهترين نتيجه را از اين پرونده بگيرد و تمام شهرت خود را در گرو آن گذاشت و طبعا اگر از چنين زاويهاي به اين پرونده نگاه کنيم، با من همنظر خواهيد بود که پزشک پرونده کيارستمي درباره او کم نگذاشت، چراکه پاي شهرت و اعتبارش در ميان بود، اما در نهايت بياعتمادي موجود، عدم شفافسازيهاي فوري و لازم و حمايت بيچونوچراي جامعه پزشکي از او باعث شد که مردم، با بياعتمادي به قضاوت اين پرونده بپردازند. به فرض که عباس کيارستمي، بيماري که تحت درمان اين پزشک بوده، با وجود همه تلاشهاي او از دنيا رفته است؛ آيا بهتر نبود که اين پزشک شخصا وارد ميشد، با مردم سخن ميگفت، از آنها دلجويي و با بازگويي حقيقت، شهرت و اعتبار درمعرضخطر خود را بازيابي ميکرد؟ بعيد نيست که سادهانگاري نظام پزشکي ايران در اين مسئله دخيل باشد. فکر نميکردند که موضوع تا اين اندازه جدي شود. مکانیسم دفاعي سيستم پزشکي کشور از آن پزشک، اصليترين ضربه را به او وارد کرد؛ سيستم دفاعي که بر اساس فرافکني وارد عمل شد، اما در نهايت به بياعتمادي مردم از کل جامعه پزشکان کشور انجاميد. بنابراين بايد آرزو کنيم که اين رابطه ترميم شود و با بهپايانرسيدن پرونده و شفافسازي لازم در مورد محتويات آن، دوباره انگيزشهاي دوطرفهاي براي بهبود رابطه پزشکان و بيماران به وجود بيايد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.