با میانجیگری کویت، مهلت عربستانسعودی و متحدانش به قطر تمدید شد
سایه مستدام تنش
یکشنبهشب مهلت 10 روزه عربستانسعودی و متحدانش به قطر برای پذیرفتن شرایط آنها به اتمام رسید، اما با وساطت كويت این ضربالاجل دو روز دیگر تمدید شد تا همهچیز همچنان در حالت تعلیق باقی بماند. پیش از پایان این مهلت، قطر اعلام کرده بود که با این شروط 13گانه مخالف است، اما احتمال اندکی وجود دارد که با میانجیگری امیر کویت، باب گفتوگو میان طرفهای درگیر باز شده و این درگیریها درنهایت به سرانجام خوشی برسد. تنها ساعاتی پس از اعلام تمدید ضربالاجل، وزير خارجه قطر به کویت سفر کرد تا پاسخ کشورش به درخواستهای عربستانسعودی و سه کشور دیگر عربی را کتبا به دست امیر کویت برساند. محمد بن عبدالرحمن آلثانی که حامل پاسخ امیر قطر به شروط عربستان و سه کشور دیگر بود، در این سفر چند ساعته با امیر کویت دیدار کرد و سپس سریعا به قطر بازگشت. پذیرش فهرست 13گانه درخواستهای عربستان، بحرین و مصر پیششرط برچیدهشدن تحریمهایی است که از یک ماه پیش ازسوي این کشورها علیه قطر وضع شد. عربستانسعودی، امارات متحدهعربی، بحرین و مصر از پنجم ژوئن با متهمکردن قطر به «حمایت از تروریسم» از قطع روابط دیپلماتیک خود با دوحه خبر دادند و مرزهای زمینی، دریایی و هوایی خود با قطر را بستند. قطع حمایت از اخوانالمسلمین، تعطیلی شبکه الجزیره، کاهش سطح روابط با ایران و تعطیلی پایگاه نظامی ترکیه در خاک قطر از جمله شرایط تعیینشده ریاض و متحدانش برای عادیسازی روابط خود با دوحه است؛ شروطی که مهلت پذیرش آنها نیز یکشنبهشب پایان یافت، اما به درخواست کویت و موافقت عربستان و متحدانش دو روز دیگر تمدید شد. مقامهای قطر ضمن رد اتهامات مطرحشده، آشکارا اعلام کردهاند شروط تعیینشده ارتباطی با مبارزه با تروریسم (مورد ادعای این کشورها) ندارد. محمد بن عبدالرحمن آلثانی، وزیر امور خارجه قطر، روز شنبه اعلام کرد که کشورش این شروط را نمیپذیرد، بااینحال آماده مذاکره است. از سوی دیگر، با پایان مهلت تعیینشده، آمریکا هم نگرانی خود را از ادامه بحران قطر اعلام کرده است. دونالد ترامپ، رئیسجمهوری آمریکا، روز یکشنبه در تماس تلفنی جداگانه، با رهبران عربستان، امارات و قطر گفتوگو کرد. به گفته کاخ سفید، در این گفتوگوها او ضمن تأکید بر اهمیت قطع حمایت مالی از تروریستها و بیاعتبارکردن ایدئولوژيهای افراطی، حفظ وحدت و ثبات در منطقه را ضروری خواند. وزارت امور خارجه آمریکا با استقبال از تمدید مهلت قطر، از طرفین خواست تا در جریان مذاکرات دیپلماتیک خویشتنداری نشان دهند. هنوز بهدرستی مشخص نیست اگر قطر این درخواستها را به طور کامل رد کند، عربستان و متحدانش چه برخوردی با دوحه خواهند داشت، اما مقامات امارات متحده احتمال اخراج قطر از شورای همکاری خلیجفارس و اعمال تحریمهای اقتصادی علیه این کشور را مطرح کردهاند. انور قرقاش، وزیر مشاور امارات در امور خارجه، در مصاحبه با شبکه سیانان اعلام کرد که مهلت دادهشده به قطر اگر پایان یابد و قطر پاسخی ندهد، جنجال بزرگی رخ نخواهد داد، بلکه فشارهای اقتصادی به صورت تدریجی تشدید میشوند. وی پیشبینی کرد که ایالات متحده و کشورهای اروپایی در هر توافقی در آینده با دوحه درخصوص «حمایت مالی و پناهدادن قطر به تروریستها و تحریک علیه تروریسم و ارائه حمایت سیاسی به تروریستها» نقش داشته باشند. قرقاش تصریح کرد که ناظران درخصوص این امر تحقیق خواهند کرد که قطر برای جلوگیری از «رسیدن پولها به دست تروریستها و اتخاذ تدابیر قانونی علیه افرادی که نامشان بهعنوان تروریست درج شده است و در قطر زندگی میکنند و پایاندادن به تحریکهای الجزیره تلاش میکند یا خیر». همزمان با ادامه این بحران که بیش از آنچه ناظران تصور میکردند دنبالهدار شده، وزیر دفاع قطر اعلام کرد، همسایگان این کشور با خنجری که از پشت به دوحه زدهاند در تلاشند تا امیر آن را سرنگون کنند. خالد العطیه، وزیر دفاع قطر، در مصاحبهای با شبکه خبری اسکاینیوز انگلیس، همزمان با تمدید دوروزه ضربالاجل کشورهای همسایه به دوحه برای پاسخ به درخواستهایشان گفت، کشورش در صورت لزوم برای دفاع از خود آماده است. العطیه دراینباره گفت: من امیدوارم ما به مرحلهای نرسیم که مداخله نظامی صورت گیرد، اما ما همیشه آمادهایم. ما هستیم تا از کشورمان دفاع کنیم. وی همچنین به کشورهای همسایه خود هشدار داد که تاریخ ثابت کرده قطر کشوری نیست که بهآسانی بتوان آن را «بلعید»! العطیه در بخش دیگری از اظهاراتش خاطرنشان کرد، قطر احساس میکند که دوستانش از پشت به آن خنجر زدهاند.
ايران، قطر، عربستان، آمريکا و نفت افشين غلامي: اساسا پايه معادلات سياسي منطقه خاورميانه بر مبناي رقابت اقتصادي، سياسي و فرهنگي بنا نهاده شده است؛ يعني رقباي ايران با فشار در حوزه اقتصاد سياسي و شکست نفتي ايران به منظور تحليلکردن پايه صنعت نفتي ايران، به دنبال تضعيف جمهوري اسلامي هستند و در اين ميان، آمريکا به خوبي در حال بهرهبرداري از تقابل نفتي برخي کشورهاي عربي با ايران، براي خريد و واردات نفت با قيمت مناسب و همچنين وابستهکردن هرچه بيشتر کشورهاي صادرکننده نفت به درآمد نفتي است. الگوي مناقشه دول عرب سني در ماهيت، تأثيري چنداني در تغيير سياست کلان قدرتهايي مانند آمريکا و عربستان در منطقه ندارد، زيرا اساسا معادلات بينالمللي پيچيده و تحت تأثير گروههاي مختلف ديگري از قبيل نيروهاي ملي و سازمانهاي بينالمللي و همچنين شرکتهاي چندمليتي است که هر يک به مقداري در ايجاد سياست و روند قوانين حاکم بر بازيهاي نفتي و سياسي جهاني دخيلند، بنابراين براي هر امر سياسي ملي و فراملي نبايد نقش درهمتنيده اتحاديههاي منطقهاي و فرامنطقهاي مانند اتحاديه اروپا، اوپک، گروه ۸، شانگهاي، اتحاديه عرب و در سطح کلان، رقابت جهاني روسيه و چين و آمريکا را در گفتمان رقابت سياسي و اقتصادي ناديده بگيريم. درباره موضوع اخير (ايران، قطر، عربستان و آمريکا) هم اين مسئله صدق ميکند و تقابل تازه بين متحدان عرب و سفر ترامپ نيز داراي چند المان سياسي و اقتصادي درهمتنيده است که بهتر است به آن نگاهي بيندازيم. ۱- اختلاف قطر و عربستان، نوعي اختلاف ماهوي در نحوه سيادت بر جهان اسلام است؛ يعني رويکرد اسلامي دو کشور متفاوت و متقابل است. وقتي جوهر فکري با توجه به فرهنگ سياسي خصمانه سياست عربي ناهمگرا باشد، خواه ناخواه به ديگر سطوح روابط منتقل ميشود و صفبندي سياسي ايجاد ميکند و هر طرفي ميکوشد متحداني براي خود بيابد که در اينمورد عربستان آمريکا را متحد دانسته و قطر، ترکيه را انتخاب کرده و البته قطر هنوز درباره ايران مردد است؛ چون ايران کشوري با دغدغههاي انقلابي است که اصولا با رويکردهاي اخوانالمسلمين سازگاري ندارد. ۲- اختلاف دو طرف علاوه به رويکرد اسلامي به تمثيل قدرت و اثرگذاري قدرت هم برميگردد. يعني قطر با نزديک به دو ميليون جمعيت و وسعتي به اندازه يک استان کوچک ايران و عربستان با ۳۱ ميليون جمعيت و وسعتي چند ده برابري، نوعي کشکمش و شاخ و شانهکشي سياسي را بين آنها تداعي ميکند. از سوي ديگر، تراز تجاري و بازرگاني دو طرف و منابع گازي و نفتي آنها و همچنين ميزان کمک و پرداخت پول به گروههاي مسلح از سوي دو کشور مؤيد تناسبنداشتن قدرت دو طرف است و اين منجر به رقابت منطقهاي بين آنها ميشود و ناگزير به انتخاب گزينههايي براي هر نوع صفبندي منطقهاي يا فرامنطقهاي، که هر صفبندي تأثير بسزايي در افزايش يا کاهش درآمد نفتي آنها خواهد داشت. ۳- مؤلفههاي امنيت ملي قطر در برابر عربستان بسيار متفاوت است و قطر کشوري ميکروسکوپي اما با ثروت هنگفت است که در محاصره خشکي و دريايي عربستان قرار گرفته و موازنه نابرابر قدرت را در بين آنها به وجود آورده است، به همينخاطر بهترين گزينهاي که خواهد توانست قطر را از هر تلاطمي نجات دهد، همين کشورهاي تحريمکننده او هستند. ۴- ايران و آمريکا دو بازيگر اصلي اين مناقشه هستند، به مترادف سياست اقتصادي ايرانهراسي، هوش اقتصادي انگلاساکسوني با رويکرد يافتن متحد پولدارتر و قدرتمندتر، صنايع آمريکايي در محاصره قرار گرفته اقتصاد چيني (حال چه نظامي و چه صنعتي) را هدف ديپلماسي تازه ترامپ قرار ميدهد تا علاوه بر مرتفع شدن دغدغههاي مالي آمريکا، درصد پورسانت تراستها و کارتلهاي چند مليتي هم مرتفع شود و ايران هم غيرمستقيم در اين راستا علاوه بر آن که ميداند ثروت هنگفت نفتي اعراب که غير از نفت کالاي صادراتي ديگري ندارند، به خوبي به يغما ميرود با تقويت بنيه دفاعي خود، آنها را در معرض سياست اقتصادي غرب قرار ميدهد تا هر چه بيشتر تراز مالي آنها نزول کند. البته در اين بين خود ايران هم در اين چرخه متحمل فشار در بنيه اقتصاد نظامي و هزينه به منظور دستيابي به تجهيزات بازدارنده دفاعي در منطقه در برابر تحرکات برخي کشورها ميشود؛ بنابراين براي وضعيت امروز منطقه و مناقشه دولتهايعربي خليج فارس هرگونه امر سياسي و ديپلماتيکي بدون درنظرگرفتن فاکتورهاي تأثيرگذار منطقهاي و جهاني ممکن نيست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.