|

مفاهیم در آستانه فروپاشی

کتاب «دیالکتیک روشنگری»، اثر مشترک تئودور آدورنو و ماکس هورکهایمر، را مهم‌‌ترین اثر نظریه انتقادی می‌دانند. این کتاب در ایران اثری کاملا شناخته‌شده است: در سال ۱۳۸۳ با ترجمه مراد فرهادپور و امید مهرگان از سوی انتشارات گام نو منتشر شد و بحث‌های زیادی حول آن در مجلات و روزنامه‌ها درگرفت. کتاب حاضر به‌تازگی از سوی انتشارات هرمس تجدیدچاپ شده است. کتاب به بررسی وضعیتی می‌پردازد که مکتب فرانکفورت آن را شکست روشنگری می‌داند: «روشنگری در مقام پیشروی تفکر در عام‌ترین مفهوم آن همواره کوشیده است تا آدمیان را از قیدوبند ترس رها و حاکمیت و سروری آنان را برقرار سازد. بااین‌حال، کره خاک که اکنون به تمامی روشن گشته است، از درخشش ظفرمند فاجعه تابناک است». (ص19) این جمله اول کتاب را می‌توان خلاصه‌ای از کل کتاب دانست. تلاش دو فیلسوف سرشناس آلمانی، همان‌طور که در مقدمه کتاب آمده، تبیین «نابودی روشنگری به دست خویش» (ص12) است. دیالکتیک روشنگری نتیجه گفت‌وگوهای آدورنو و هورکهایمر در آشپزخانه منزل‌شان در نیویورک است و همین می‌تواند نخستین توجیه برای ازهم‌گسیختگی و فرم قطعه‌قطعه کتاب باشد. دشوار بتوان گفت گفت‌و‌گوی دو یهودی در تبعید که در سال‌های جنگ جهانی دوم اتفاق افتاده، نتیجه‌ای منطقی و منظم داشته باشد. عنوان فرعی کتاب، «قطعات فلسفی»، نیز مبین همین مسئله است. ازاین‌رو، دیالکتیک روشنگری بیش از آنکه به سبک کتاب‌های رایج فلسفی در فضاهای آکادمیک باشد، بیشتر در ادامه سنت تفکر بنیامین و نیچه است. خواننده نباید با تصور آشنایش از آثار فلسفی سراغ این کتاب برود. نویسندگان به‌هیچ‌روی در پی گردآوری این پاره‌های فکر و انسجام‌بخشیدن به آن‌ها در قالب کتابی واحد نیستند. از آنجا که هدف اصلی نویسندگان تبیین دیالکتیک درونی روشنگری است، کل کتاب را می‌توان مجموعه‌ای غنی دانست از دیالکتیکی از ایده‌ها و فاکت‌های گوناگون که به هم پیوند می‌خورند و از هم جدا می‌شوند: اسطوره و روشنگری، علم و جادو به هم می‌پیوندند و مفاهیمی نظیر دقت و صداقت فرومی‌پاشند و از بین می‌روند. دیالکتیک روشنگری کتابی است دشوار و پیچیده و این پیچیدگی بیش از آنکه نتیجه ایده‌ها و استنتاجات کتاب باشد، ناشی از فرم ویرانگر آن است که در آن هر مفهومی همواره در آستانه فروپاشی است. در نظر نویسندگان، اگرچه هدف اصلی روشنگری رهایی انسان از بند اختناق سیاسی، بدبختی اقتصادی، مادی بوده و برنامه‌اش افسون‌زدایی از جهان، انحلال اسطوره‌ها و واژگونی خیالبافی به دست معرفت بوده است، ولی در نهایت خود تبدیل به اسطوره‌ای شده که همراه با بدبختی و فلاکت است. ازاین‌رو، تلاش نویسندگان را می‌توان معطوف به تبیین دیالکتیکی دانست که درون روشنگری اتفاق می‌افتد و نتیجه‌اش رسیدن به جایی است که نقطه مقابل تمام آرمان‌های روشنگری است. این نقطه مشخص می‌کند روشنگری درست به همان چیزهایی ختم شده که ادعای گریز از آن‌ها را داشت. در نظر آنها تحت شرایط موجود، نعمات بخت و اقبال، خود به عناصر فلاکت و بدبختی بدل می‌شود. وفور این نعمات - که در فقدان یک سوژه اجتماعی و طی بحران‌های درونی اقتصادی اعصار گذشته شکل به‌اصطلاح مازاد تولید را به خود می‌گرفت - امروزه موجد تهدید بین‌المللی فاشیسم است: پیشرفت به پسرفت بدل می‌شود. این واقعیت که کارخانه بهداشتی و همه متعلقات آن، از خودروی ملی گرفته تا پیست دو میدانی، مجری نابودی خودسرانه متافیزیک‌اند هنوز فی‌نفسه مهم نیست بلکه مهم آن است که همه این موارد، در متن کلیت اجتماعی خود به نوعی متافیزیک بدل می‌شود، یعنی به نوعی حجاب ایدئولوژیکی که در پس آن فرجامی هولناک تدارک می‌شود: این پیشنهاد بنیادین قطعات فلسفی آدورنو و هورکهایمر در کتاب حاضر است. مقاله نخست کتاب که شالوده نظری را برای مقالات بعدی فراهم می‌کند تلاشی است برای فهم بیشتر و بهتر درهم‌تنیدگی عقلانیت و واقعیت اجتماعی و همچنین درهم‌تنیدگی طبیعت و سلطه بر طبیعت که از اولی جدایی‌ناپذیر است. هدف از نقد روشنگری در این بخش از کتاب، ساختن راهی برای طرح مفهومی ایجابی از روشنگری است که آن را از درگیری و گره‌خوردگی‌اش با سلطه کور رها می‌کند. به بیان کلی، بخش انتقادی مقاله در این دو تز خلاصه می‌شود: اسطوره همواره از قبل روشنگری است و روشنگری به اسطوره رجعت می‌کند. این تزها، در دو ضمیمه تشریحی کتاب، «اودوسئوس یا اسطوره و روشنگری» و «ژولیت یا روشنگری و اخلاق» برحسب موضوعات مشخص ساخت و پرداخت می‌شوند. ضمیمه نخست ردپای دیالکتیک اسطوره و روشنگری را در اودیسه هومر، به‌منزله قدیمی‌ترین گواه و سند تمدن بورژوایی مغرب‌زمین، دنبال می‌کند. کانون اصلی بحث در این بخش مفاهیم قربانی و کف نفس است که در متن آن‌ها هم وحدت طبیعت اسطوره‌ای و سلطه روشنگرانه بر طبیعت نمایان می‌شود و هم تفاوت آن‌ها با یکدیگر. دومین ضمیمه تشریحی با اندیشه‌های کانت، ساد و نیچه سروکار دارد که هر سه پیامدهای بی‌رحمانه تحقق تام روشنگری را بازنمایی می‌کند. نویسندگان در این بخش نشان می‌دهند چگونه گردن‌نهادن هر چیز طبیعی به سوژه حاکم نهایتا در سلطه کورکورانه امر عینی و طبیعی به اوج می‌رسد. بخش بعدی کتاب «صنعت فرهنگ‌سازی» نشان‌دهنده پسروی روشنگری به ایدئولوژی است که تجلی و بیان نمونه‌وار خود را در سینما و رادیو می‌یابد. بخش بعد، «عناصر یهودستیزی»، که در قالب مجموعه‌ای از تزها مطرح می‌شود با پسرفت واقعی تمدن روشنگری به جانب توحش سروکار دارد. بخش آخر کتاب نیز حاوی یادداشت‌ها و طرح‌هایی است که گاه به فضای فکری مقالات قبلی تعلق دارند و گاه صورت‌بندی موقتی مسائلی‌اند که وعده آن را به کارهای بعدی می‌سپارند. هرچند به گفته آدورنو و هورکهایمر بیشتر این یادداشت‌ها به‌نوعی انسان‌شناسی دیالکتیکی مربوط‌اند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.