|

صدای آزادی از شب‌های گوته

آنچه امروز با عنوان «ده شب گوته» شناخته می‌شود، نه‌فقط یکی از مهم‌ترین وقایع ادبیات معاصر ایران بلکه، یکی از نقاط عطف تاریخ معاصر ما به‌شمار می‌رود. شب‌های گوته در مهرماه 1356 برگزار شد و در این ده شب، پنجاه‌وهفت نویسنده و شاعر با هدف اعتراض به سانسور و اختناق سیاسی دوران شاه سخنرانی کردند و شعر خواندند و خواستار آزادی بیان در ایران شدند. به تازگی کتابی با عنوان «شب‌های نویسندگان و شاعران ایران» به کوشش محمدحسین خسروپناه توسط نشر پیام امروز منتشر شده است. این کتاب که به همان ده شب گوته اختصاص دارد، در سه بخش تنظیم شده است. آن‌طور که در توضیحات خود کتاب هم آمده، در بخش اول، مقاله «شب‌های نویسندگان و شاعران ایران؛ 27-18 مهر 1356» به کمک نوارهای صوتی، کتاب ده شب و خاطرات منتشرشده نویسندگان و شاعران و جراید آن دوره، به چگونگی برگزاری شب‌های شاعران و نویسندگان ایران و رویدادهای آن ده شب می‌پردازد. بخش دوم شامل برنامه کامل سخنرانی‌ها و شعرخوانی‌های آن ده شب و متن سخنرانی‌ها است. در حاشیه سخنرانی‌ها، رویدادهای مهم آن شب‌ها، واکنش‌های جمعیت به گفتار سخنرانان، چگونگی اعلام برنامه از سوی مجری‌ها و... توضیح داده شده تا خواننده با شرایط و جو موجود بر آن ده شب آشنا شود. بخش سوم نیز به پاسخ‌های نویسندگان و شاعران به انتقادها و واکنش‌های پیرامون این ده شب اختصاص دارد. محمدحسین خسروپناه در بخشی از پیشگفتار کتاب درباره تفاوت‌های این با آنچه پیش از این درباره این ده شب به چاپ رسیده بود، نوشته: «آگاهی ما از آن شب‌ها مبتنی بر کتاب ده شب، خاطرات پراکنده عده‌ای از شاعران و نویسندگان و از همه مهمتر، نوارهای صوتی آن شبها است. کتاب ده شب را انتشارات امیرکبیر در سال 1357 به کوشش ناصر موذن در 694 صفحه منتشر کرد. این اثر ارزشمند که دربردارنده متن ویراسته سخنرانی‌ها و شعرهایی است که در آن شب‌ها خوانده شد کاستی‌های جدی دارد که اجازه نمی‌دهد به تمامی آنچه در آن شب‌ها گذشت پی ببریم. موذن درباره چگونگی برگزاری و همچنین درباره وقایعی که در آن ده شب روی داد توضیحی نمی‌دهد؛ گویی هر شب یک یا دو نویسنده در آرامش سخنرانی کردند و چند شاعر شعر خواندند، همین و بس. حال آنکه نوارهای صوتی آن شب‌ها روایت دیگری را ارائه می‌کند. از نوارها تشویق‌های معنادار جمعیت، سکوت یکپارچه و گاه اعتراض‌های آنان، جروبحث‌ها و...، توضیحاتی که هر شب مجری یا یکی از دبیران کانون می‌دهد، بیانیه‌ها و اطلاعیه‌های هیئت دبیران کانون، تلگراف‌ها و نامه‌هایی که خوانده می‌شود و... را می‌شنویم. به کاستی‌ها و مشکلات نیز پی می‌بریم، سردی هوا، باران پاییزی که هر شب و گاه طولانی‌مدت بر سر حاضران می‌بارد اما کسی از آنجا نمی‌رود... اینها در کتاب بازتابی ندارد.» شب‌های شعر گوته در ساعت 8 شب 18 مهر 1356 با خوش‌آمدگویی اسلام کاظمیه آغاز شد. استقبال مردم دور از انتظار بود. به‌آذین این جمعیت را چیزی حدود پنج هزار نفر تخمین زده بود. در شب‌های بعدی جمعیت بیشتر هم شد و از شب سوم به بعد بسیاری پشت در می‌ماندند. این ده شب نشان داد که چطور در غیاب حزب سیاسی قدرتمند نویسندگان و شاعران می‌توانند مردم را گرد هم جمع کنند و صدای اعتراض جامعه باشند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.