همچنان دیالکتیک ...
یکی از پرکاربردترین و درعینحال دشوارترین مفاهیم فلسفی «دیالکتیک» است. در تاریخ تفکر غربی این اصطلاح در زمینههای مختلف به معنای چیزهای کاملا مختلفی بوده است: از هراکلیتوس تا کانت، هگل و مارکس. طبق تاریخ این مفهوم، دیالکتیک جایگاهی ویژه در سنت مارکسیسم غربی یافت. به طور مختصر، دیالکتیک بهعنوان شیوهای از تفکر و مجموعهای از مقولات مرتبط تعریف میشود که تغییرات واقعی و فعل و انفعالات جاری در جهان یا بخشی از آن را بیکموکاست و به صورتی دقیق جذب و از آنِِ خود میکند. دیالکتیک تا جاییکه چنین ویژگیهایی داشته باشد، در حکم توضیح جهان و ازجمله جامعه نیز هست. اما با وجود سادهسازی و تلخیص بسیار، نباید درباره این مفهوم منتظر اجماع بود. درعینحال، در نظر متفکران دیالکتیکی، دیالکتیک روشی عرضه میکند برای عرضهیافتهها به دیگرانی که دیالکتیکی فکر نمیکنند. وقتی «دیالکتیک» به مسئله تاموتمام جهان امروز یعنی سرمایهداری میرسد مسئلهساز میشود: چون اگرچه نمیتوان گفت دیالکتیک قادر به تبیین سرمایهداری است، کمک میکند روابط و فراشدهای سرمایهدارانه را که همهوهمه بخشی از آنند بشناسیم. مارکس نیز در نامهای به انگلس در سال 1851 مینویسد: «اگر فرصتی باشد مایل است چیزی درباره بازسازی عقلانی خودش از روش دیالکتیکی هگل بنویسد». اما با توجه به نیازهای مبرم زندگی مارکس در مقام یک انقلابی و کار روی اقتصاد سیاسی که فراتر از محدودههای اولیهاش گسترش یافت، هرگز این فرصت فراهم نشد. وظیفه بازسازی دیالکتیک از میان اشارات بهشدت پراکندهاش و بهکارگیری آن در نظریههایش به پیروان بعد از او واگذار شد. با اینحال، بدون راهنماییهای مارکس، نتیجه عمده این کار نیز بیش از یک قرن مناقشات تلخی بوده که برخی از نظریهپردازان مارکسیست را (یک نسل قبل آلتوسریها و اخیرا کسانی که خود را مارکسیست تحلیلی مینامند) واداشته تا اصرار کنند باید دیالکتیک را یکسره کنار گذاشت. هرچند هیچ ایدهای جدا از فرم آن قابل فهم نیست و فرم همه نظریات مارکس دیالکتیکی است. مادامی که مارکسیسم به فهم ما از مناسبات اقتصادی و سیاسی جهان کمک میکند برای بهبود درکمان نیازمند مطالعه دیالکتیک هستیم. دراینخصوص کتابهای بسیاری تاکنون به زبانهای اروپایی نوشته شده که ترجمه یکی از جدیدترین آنها (2008) به تازگی از سوی نشر اختران منتشر شده است: «دیالکتیک برای قرن جدید» با ویراستاری برتل اولمن و تونی اسمیت. این کتاب گزیده مقالاتی است درباره دیالکتیک از فیلسوفان و نظریهپردازانی چون فردریک جیمسون، کارل کوسیک، دیوید هاروی، جان بلامی فاستر، ایستوان مزاروش، میشل لوی، کریستوفر جی.آرتور، برتل اولمن، نانسی هارتسوک، تونی اسمیت و دیگران. ویراستاران کتاب در معرفی آن مینویسند: «این مجموعه نه قسمی بازگویی نظاممند از چیستی و چگونگی استفاده از دیالکتیک است و نه نوعی پژوهش در باب مجادلات عمده صورتگرفته در این میدان مطالعاتی؛ ولو اینکه مقداری از هر کدام از این موارد را در صفحات پیشرو بیابید. همچنین مبالغه خواهد بود اگر ادعا کنیم که این مجموعه نما و مروری بسنده از وضعیت حاضر تفکر دیالکتیکی ارائه میدهد؛ اگرچه اشکال متعددی از دیالکتیک مارکسیستی در اینجا ارائه شده است». (ص20) بر این اساس، کتاب میکوشد بحثهای برخی از مهمترین متفکران مارکسیست را ارائه کند که هماکنون درباره دیالکتیک بحث میکنند. همچنین بسیاری از مضامینی را که با مفهوم مهم دیالکتیک برجسته میشوند به بحث میگذارد. در این راستا موقعیت کنونی دیالکتیک را نیز در تفکر بشری بررسی میکند. کتاب حاضر به گونهای تنظیم شده که ورود و خروج نسبتا آسانی را به موضوع فراهم کند. مقالات کاملا مستقل از یکدیگرند. نوشته برتل اولمن، نخستین مقاله کتاب، همزمان مسائل معرفتشناسانه و سیاسیای را ارائه میکند که دیالکتیک به عنوان راهحل به آنها میپردازد. ریچارد لوینس دیالکتیک را در مقابل نظریه سیستمها قرار میدهد زیرا مفاهیم وابستگی متقابل و کلیت آن اغلب با معادلهاشان در تفکر دیالکتیکی اشتباه گرفته میشود. در حالیکه بسیاری از مارکسیستهای غربی آشکارا مفهوم انگلسی «دیالکتیک طبیعت» را رد میکنند، فاستر استدلال میکند که مارکسیسم اکولوژیکی که بر روابط درونی بین جامعه و طبیعت درون یک کلیت واحد تأکید دارد، به هستیشناسی دیالکتیکی خود مارکس نزدیکتر است. همچنین این نوع دیالکتیک برای درک بیگانگی روزافزون جامعه ما نسبت به طبیعت بسیار مناسب است و شاید از معدود چارچوبهای بسنده برای مواجهه با بحران اکولوژیکی معاصر را فراهم کند. دیوید هاروی تعاریف مطلق، نسبی و رابطهای از فضا و زمان و همچنین تجربه «فضا-زمان» را بررسی میکند. هاروی اهمیت حفظ فضا و زمان را در تنشی دیالکتیکی با یکدیگر از طریق تحلیلهای پیچیدهای از «گراند زیرو» در منهتن تا نظریههای مارکسیستی ارزش و آگاهی طبقاتی به تصویر میکشد. فردریک جیمسون دیالکتیک را شیوهای از تفکر درباره آینده تلقی میکند، چیزی که البته - ولو به شکلی ناتمام - در زمانه حاضر درک میشود و تحقق مییابد. مارکس، هگل، دریدا، بارت و برشت چهرههای اصلی مورد بحث در جستوجوی جیمسون برای نوعی دیالکتیک تضادمحورند که وضعیتی تاریخی و پایانی کاملا گشوده دارد. نوشته مزاروش استعاره زیربنا و روبنا را که معمولا مرتبط با تفاسیر پوزیتویستی از مارکسیسم است، برای تحلیلی دیالکتیکی بازآفرینی میکند که در آن مفهوم کلیت نقشی بنیادی بازی میکند. او پس از تشخیص محدودیتهای ساختاری عمده تفکری که از زیربنا برمیآید، تغییراتی را بررسی میکند که برای ظهور آگاهی کلیتبخشی که درخور رسالت دگرگونی سیاسی است ضروری به نظر میرسد. میشل لوی به این میپردازد که چگونه درک دیالکتیکی تروتسکی، لنین و لوکاچ از وحدت اضداد و مقوله کلیت به آنان کمک میکند تا از دترمینیسم اقتصادی بپرهیزند و تاریخ را همچون فراشودی گشوده و متناقض دریابند. همچنین فهم نیاز به سنتزی دیالکتیکی بین صورتبندیهای اجتماعی خاص و عمومیت سرمایهداری جهانی آنها را از تمامی وسوسههای ناسیونالیستی محافظت کرد. کتاب حاضر مدعی است با بهکارگیری دیالکتیک و با انجام تحقیقات دشوار تجربی میتوان به نظریهای دست یافت که بتواند سرمایهداری را در شدنش تبیین کند. «دیالکتیک برای قرن جدید» مارکسیسم را چنین نظریهای معرفی میکند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.