|

عربستان سعودی و مسئله جانشینی

کاوه حسین‌زاده: عربستان سعودی ساختار سیاسی یگانه‌ای دارد؛ نظامی که نام رسمی‌اش پسوند خاندان حاکم بر آن را یدک می‌کشد تا همواره به همگان یادآور باشد که کشور ملک طلق چه کسی است. راز بقای عربستان سعودی را از ابتدای تشکیل آن در 1932 تاکنون، باید در از سر گذراندن بحران‌های جانشینی دانست. در نبود سازوکار انتخابات و ضعف مفرط نخبگان غیرسلطنتی، فقط تحولات و تصمیمات خاندان سلطنتی و در رأس آن پادشاه است که آینده این نظام سیاسی منحصربه‌فرد را رقم می‌زند. پادشاه با قرارگرفتن در رأس نظام سیاسی تمامی مقامات مهم ازجمله ولیعهد، وزیران، اعضای مجلس مشورتی و نیمی از اعضای شورای شهر را عزل و نصب می‌کند و انتصاب قضات دادگاه‌های شرع به توصیه شورای‌عالی قضائی و از سوی او صورت می‌گیرد. شاخه عبدالعزیز (فرزندان ابن‌سعود) بزرگ‌ترین و پرنفوذ‌ترین شاخه خانواده سلطنتی است و شاخه فرزندان «حصه سدیری»، همسر مورد علاقه عبدالعزیز، معروف به شاخه هفت سدیری (آل‌فهد) مهم‌ترین زیرشاخه آن به شمار می‌رود. در چنین حکومت‌های خانوادگی‌ای عمده‌ترین چالش برای ثبات نظام سیاسی چالش جانشینی است. در عربستان، خلاف سنت اروپایی قرون وسطا، قدرت و ثروت به پسر بزرگ نمی‌رسد. عرف قبیله‌ای پیش از اسلام معتقد بود قدرت نمی‌تواند تنها از پدر به پسر منتقل شود؛ بلکه برادر، عمو یا پسرعموی حاکم نیز ذی‌نفع به شمار می‌روند. نتیجه آنکه قدرت باید به بستگان ارشد حاکم متوفی واگذار شود. ثبات داخلی عربستان سعودی در نیم ‌قرن اخیر تا حد زیادی مرهون ملک‌فیصل (۱۹۰۶-۱۹۷۵) و نظمی است که او در دوران حکومت خود پی‌ریزی کرد. او با کنارزدن برادر ناتنی خود ملک‌سعود به قدرت رسید و توانست خاندان سلطنتی را متحد کرده و جایگاه پادشاهی را تثبیت کند. گرچه فیصل در 1975 به دست برادرزاده‌اش به قتل رسید، اما «نظم فیصلی» به‌جامانده از او اصول کلی جانشینی را ترسیم و از تبدیل مسئله جانشینی به بحران جلوگیری می‌کر‌د. نظم فیصلی بر چندین اصل استوار بود: پادشاه باید از فرزندان ابن‌سعود باشد، نتیجه آنکه تمامی شاخه‌های دیگر به‌جز عبدالعزیز از چرخه جانشینی خارج شدند. قدرت باید افقی اعطا شود، به این معنا که پادشاه باید از میان فرزندان در قید حیات مؤسس پادشاهی انتخاب شود و بزرگ‌ترین گناه برای پادشاه این است پسران خود را نسبت به برادرانش ارجح بداند. مسن‌ترین و قابل‌ترین شخص باید پادشاه باشد. قدرت باید میان زیرشاخه‌های مختلف عبدالعزیز به تعادل تقسیم شود. جانشینان بعدی نیز همین روند را ادامه دادند. بعدها ملک‌فهد به‌قدرت‌رسیدن پسران پادشاه مؤسس را به صورت قانون ابلاغ کرد که در آن پادشاه وارث خود را انتخاب می‌کند. گرچه این امر در تاریخ عربستان سعودی بی‌سابقه نیست و در 1933 ابن‌سعود بزرگ‌ترین پسر در قید حیات خود، سعود را وارث برحق معرفی کرد، اما سال‌هاست که در این کشور پادشاه فرزند خود را به‌عنوان ولیعهد معرفی نکرده است. اکنون که ملک‌سلمان فرزند خود را به ولایت‌عهدی منصوب کرده، این سؤالات پیش می‌آید که آیا این انتقال قدرت از نسل دوم به سوم شاهزادگان می‌تواند بدون تنش طی شود؟ نوادگان ابن‌سعود می‌توانند روند جانشینی را به‌طور منظم به پیش ببرند و هم‌گرایی خود را حفظ کنند؟

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.