|

ایده درون‌ماندگار

همه تئاترهای ماندگار جهان، محصول ایده‌های دراماتیکی هستند که خالقانشان، آنها را بر اساس مشاهدات و درک واقعیت‌های سرنوشت‌ساز دوران خود و میل به آگاه‌سازی مخاطبان از حقایق پیرامونی، در ذهن پرورانده‌اند. به‌عبارت‌دیگر، تئاتر، عرصه نقد کیفیت‌های سازنده یا ویرانگر تعاملات و کنش‌های انسانی در گستره تاریخ، بر بستر جهان خیالی برساخته ذهن هنرمند است. تئاتر مدرن، بیش از هر دوره دیگری، عرصه بازنمایی ایده‌هاست و این همان مقوله‌ای است که درک ناقص و متناقض آن، در بیش از یک دهه گذشته، تئاتر معاصر ایران را، به عرصه بروز توهمات شخصی، بدون توجه به ضرورت‌های گفتمانی زمانه خود تبدیل کرده است؛ روند تأسف‌بار و دلهره‌آوری که باید هرچه‌زودتر «مدیر»ی از خویش برون آید و برای «اصلاح» آن کاری بکند. اما در تئاتر، فقط آن چیزی را می‌توان «ایده» نامید که به قول آلن بدیو «هم‌زمان، هم درون‌ماندگار» باشد1؛ یعنی در بدن‌ها و روی صحنه‌های تئاتر حلول کند و «هم استعلایی» باشد؛ یعنی «معیار آن چیزی باشد که انسانیت توانایی انجام آن را دارد2». به‌عبارت‌دیگر، تئاتر، باید «نمایشگر تنش میان امر استعلایی و ایده درون‌ماندگار3» باشد و این تنها معیار ارزش‌یابی درست تئاتر و به قول آلن بدیو، «تنها سوژه تئاتر است4». به‌علاوه، یک ایده دراماتیک هم، خود، محصول غور و تفحص هنرمند در عمیق‌ترین لایه‌های مناسبات، قراردادها، رفتارها و کنش‌هایی فردی و اجتماعی و حاصل تفسیر هنرمندانه او از ابعاد و تبعات آنها، بر سرنوشت انسان، در گستره‌های ملی و جهانی است. به‌عبارت‌دیگر، تئاتر، در معنای درست و عمیق آن، عرصه بازنمایی تنش میان امر پذیرفته و عادت‌شده و امر محتمل است و نمایش‌نامه «روال عادی»، نوشته ژان کلود کریر، یکی از نمونه‌های قابل‌ توجه و تقدیر از این نوع تئاتر است که اجرای دوباره آن از سوی محمدرضا خاکی در سالن سمندریان مجموعه ایرانشهر، نویدبخش احتمال درک مدیران تئاتر کشور از خطر بزرگ، اما درک‌نشده‌ای است که تئاتر یک‌دهه اخیر کشورمان با آن دست‌به‌گریبان بوده است. ژان کلود کریر در نمایش‌نامه «روال عادی» از طریق گزینش و نقد هوشمندانه ساختارهای مدیریت قدرت در عصر مدرن و پیش‌بینی احتمال وقوع روندهای واژگونه در آنها، به معناباختگی روش‌هایی از اعمال نظم و قدرت در جهان امروز می‌پردازد که زمینه گسترش تدریجی و بیش‌ازپیش شکاف و نفاق میان قدرت و جامعه را فراهم می‌کند. نوع رویکرد ژان کلود کریر به این مسئله به‌گونه‌ای است که علاوه بر نظام‌های توتالیتر، قابل تعمیم به کلیت پیکره سیاسی جهان معاصر نیز هست؛ رویکردی که مخاطبان آن، نه‌فقط بردگان خواسته و ناخواسته حکومت‌های بسته و توتالیتر که مردمان و نهادهای امنیتی و سیاسی جوامع مشهور به دموکراتیک نیز هستند و به‌این‌ترتیب است که ژان کلود کریر، از نمایش‌نامه «روال عادی»، اثری فراملی با مخاطبانی جهانی فراهم می‌کند؛ تئاتری آگاهی‌بخش که مخاطبان آن نه‌فقط توده‌های مردم که سیاست‌پیشگان صادقِ ناآگاه! و آگاهانِ متوهمِ غرقه در قدرت، در سراسر جهان هستند! ژان کلود کریر، به تبعیت از ساختار درام مدرن که خود حاصل درک ضرورت‌های بیانگری و بازنمایی واقعیت‌های متناقض عصر مدرن بوده است و نیز، با تأسی به سیاق تئاتر ابزورد که بازتاب‌دهنده معناباختگی حاکم بر مناسبات پارادوکسیکال عصر مدرن است، درام را عرصه تقابل طنزآمیز و ابزورد دو نفر از عوامل تضمین‌کننده نظم موجود درناکجاآبادی کرده است که براساس سیستم مبتنی‌بر بی‌اعتمادی و مراقبت بالادست از پایین‌دست طراحی شده است؛ سیستمی که به دلیل تلقی واژگونه و اشتباه‌آمیز از مدیریت مبتنی‌بر خرد جمعی و جایگزین‌کردن آن با سیستم از اساس متزلزلِ مراقبه دائمی و جاسوسی از پایین‌دست، ضمن تعبیه و تعریض ترک‌ها و شکاف‌های موجود در افق مه‌آلوده و تاریک پیش‌روی خود، شرایط معناباختگی بنیادین و فروپاشی خود را به‌سرعت فراهم می‌کند. معناباختگی طنزآمیز جاری در مناسبات میان مدیر دستگاه امنیتی این سرزمین خیالی با یک خبرچین قدیمی که به‌همراه جمع 60‌ هزارنفره خبرچینان ناشناس، ستون‌های انسانی به ظاهر مستحکم، اما د‌ر واقع متزلزل امنیتی آن را فراهم می‌کنند، هرگونه توهم ثبات و امنیت مبتنی‌بر بی‌اعتمادی و بدبینی میان قدرت و مردمان تحت‌سیطره را با استدلالی غیرقابل‌انکار و بی‌هیچ ترفند و تظاهری برای جلب توجه و تأیید مخاطب، به چالش می‌کشد. ژان کلود کریر نشان می‌دهد که درواقع آنچه امنیت سرزمین حاکم بر سرزمین مفروض نمایش‌نامه را به خطر می‌اندازد و بر پوشالی‌بودن هرگونه رفتاری مبتنی‌بر بدگمانی و یکسان‌سازی جبری صحه می‌گذارد، همانا نفس تقسیم‌بندی جامعه و تلقی شیءمدارانه از موجود پیچیده، چندگانه، زیرک، فرصت‌طلب و پراشتباهی به نام انسان است که حتی تلقی‌اش از منافع نیز مملو از تناقضات حاصل از محاسبات ناگزیر سود و زیان شخصی است. ژان کلود کریر نشان می‌دهد که چگونه ممکن است با هرچه عادی‌تر و فراگیرترشدن روال‌های یک‌سویه نظارتی بر زیست جامعه، رفته‌رفته، مجریان قانون، برخلاف تظاهرات صوری متابعت از روال‌های مستقر، خود، از همان روال‌های «عادی»‌شده، بستری برای سوءاستفاده‌های فردی و ارضای پنهان نفسانیات خود فراهم کنند: خبرچین: «تو این سن‌وسال، دیگه خوب می‌دونم کی رو باید لو داد و چه وقت و در چه مورد. من هیچ‌وقت اشتباه نمی‌کنم... . یه‌جور غریزه واسه این کار دارم. افراد مظنون مثل میوه‌ها هستن... یهو لحظه‌ای می‌رسه که باید چیده‌شون... . مثلا همین کمیسر قبلی، اُرتوگ، به‌موقع چیدمش. باید این کار رو می‌کردم. چون رسیده بود، داشت نرم می‌شد و کم‌کم بهم شک می‌کرد». ژان کلود کریر برای دستیابی به اهداف روشنگرانه و روشنفکرانه خود، موقعیت بسیار ساده، اما پیچیده‌ای را طراحی می‌کند که در آن، «بازی قدرت» و ذهنیت کاری می‌کند که مدیران و خبرچینانِ به ظاهر متعصب، چاره‌ای جز مراقبت دائمی از خود، در برابر بدبینی و کینه‌جویی احتمالی طرف مقابل نمی‌یابند و بر همین روال است که بازرس پیشین، در برابر خبرگی و زیرکی خبرچین قدیمی زیردست خود، شکست خورده و به زندان افکنده می‌شود و بازرس نورسیده جوان نیز با کشف تدریجی حقایق و سرنوشت مدیر پیشین، چاره‌ای جز تن‌دادن به بازی خبرچین باسابقه نمی‌یابد تا مگر زمان بیشتری به لذت‌بردن از موقعیت ویژه خود ادامه دهد: خبرچین: «اوه، من فکر می‌کنم شما پرونده من رو می‌بندین؛ می‌ذاریدش همون‌جایی که ازش برداشتید؛ بعد از من خواهش می‌کنین که برگردم خونه؛ و ما دوباره روال سابق رو از سر می‌گیریم. کمیسر قبلی نه سال تو این پست موند. شما هم می‌تونین امیدوار باشین که همین‌قدر این‌جا بمونین». نوشتن درباره «روال عادی» یکی از دشوارترین چالش‌های من به‌عنوان یک منتقد بود؛ متنی ساده، طراحی‌شده براساس موقعیتی نه‌چندان غریب و پیچیده؛ متنی با دیالوگ‌های عادی و روزمره میان یک رئیس امنیتی جوان و یک خبرچین زیرک و باهوش میان‌سال، متنی بی‌نیاز از جلوه‌های زبانی و تکنیک‌های ساختاری توجه‌برانگیز که عرصه را برای قلم‌فرسایی‌های عالمانه منتقد تنگ می‌کند، به‌راستی چالش‌برانگیز است، اما موضوع مورد بحث متن، درک و شناخت عمیق و دقیق نویسنده از آن و چالش‌های به ظاهر ساده، اما زیرکانه طراحی‌شده برای تقابل دو شخصیت نمایش و حاشیه‌های تزئینی ظریف و مینیاتوروار طراحی‌شده در حواشی کنش شخصیت‌ها که بر وقوف تدریجی و پنهان آنها از معناباختگی موقعیت خویش در کلیت سیستم امنیتی تأمین‌کننده مالی و هویتی آنها گواهی می‌دهند، همه‌وهمه، از «روال عادی» اثری چالش‌برانگیز، هم برای منتقد، هم برای مخاطب و هم برای گروه اجرائی فراهم کرده است. کارگردانی نمایش‌نامه «روال عادی» نیز به تبعیت از طرح خطی برخوردار از اوج‌وفرودهای بسیار جزئی متن که در قالب یک شطرنج کلامی بدون برد و باخت برای طرفین طراحی شده است، نیازمند تیزبینی و دقت قابل‌توجهی است. محمدرضا خاکی کارگردان نمایش، با پرداخت مینی‌مالیستیک کنش‌های جسمانی و لحن‌های کلامی و هدایت ظریف و جزءپردازانه بازی بازیگران در جریان بازنمایی موقعیت معناباخته اشخاص نمایش، ضمن حفظ ریتم آرام گفت‌وگوها و هدایت ضرباهنگ درونی نقش‌ها، آن‌هم در وضعیتی نشسته و کم‌تحرک، به طرز قابل‌تحسینی از عهده بازنمایی درون‌مایه پوچ و درعین‌حال طنزآمیز نمایش‌نامه و انتقال فضای ابزورد حاکم بر کنش محوری آن بر آمده که خنده‌های پیاپی اما آیرونیک مخاطبان، آن‌هم در اولین اجرای نمایش، خود گواه روشنی بر آن است. شاید مهم‌ترین ویژگی اجرای محمدرضا خاکی از نمایش‌نامه «روال عادی» اثر ژان کلود کریر، با ترجمه دقیق و قابل‌تحسین اصغر نوری، علاوه بر طراحی صحنه ساده و آرامش‌بخش نمایش که در تناقض آشکار با فضای پرچالش نمایش قرار دارد و علاوه بر انتخاب و هدایت موفق بازیگران نقش‌های خبرچین (مسعود دلخواه) و کمیسر جوان (کوروش سلیمانی)، به انتخاب به‌موقع و آموزنده نمایش‌نامه مربوط باشد که جای خالی شمار بیشتر و متنوع‌تری از آن در تئاتر امروز ما به‌وضوح احساس می‌شود؛ آثاری که بنابر ماهیت خود می‌توانند در اصلاح شرایط و بهبود ذائقه سردرگم و آشفته مخاطبان تئاتر امروز ما مؤثر واقع شوند؛ و من، به‌ویژه از بابت همین انتخاب به‌موقع و فرهنگ‌ساز، به ایشان درود می‌فرستم و تماشای نمایش جذاب «روال عادی» را ابتدا به همه مدیران و سپس به همه دوستداران تئاتر و دانشجویان در همه عرصه‌های هنر توصیه می‌کنم. مسعود دلخواه و کوروش سلیمانی، بی‌شک، برای اجرای نقش‌های به ظاهر ساده خود در روال عادی، با چالش قابل‌درکی مواجه بوده‌اند که ریشه در دوگانگی محسوس موقعیت به ظاهر رئالیستیک و جان‌مایه هویتی ابزورد نقش‌ها دارد؛ شرایطی که می‌توان آن را به نقش‌آفرینی بر لبه تیغ تعبیر کرد: تن‌دادن به رفتارهای تظاهرآمیز واقع‌نمایانه و همسویی با موقعیت نشانه‌ای نقش‌ها که بازنمود موجز و نمادینی از یک موقعیت و هویت فراگیرتر هستند. و درک همین کشمکش میان فردیت و هویت نشانه‌ای پرایجاز است که کار بازی در چنین نقش‌هایی را به چالش پرخطری تبدیل می‌کند. چنین نقش‌هایی، ضمن دربرداشتن عنصر واقع‌نمایی از جنبه وانمودی و نشانه‌ای گسترده‌ای نیز برخوردارند که در مسیر خود، نه یک فرد خاص، بلکه یک فرایند را به تصویر می‌کشند و به همین دلیل هم هردو بازیگر نقش‌های خبرچین (مسعود دلخواه) و کمیسر جوان (کوروش سلیمانی) و به‌ویژه مسعود دلخواه، مجبور هستند در بازی‌های خود، بیش از بازنمایی به وانمایی و بنابراین به تکنیک اجرائی متوسل شوند تا با رنگ‌آمیزی و تنوع‌بخشی به لحن و رفتار خود، نه یک فرد معین، بلکه یک فرایند را بازسازی کنند که در تحقق آن هم، هردو بازیگر، کاملا موفق عمل می‌کنند. پی‌نوشت‌ها: 1- در ستایش تئاتر- گفت‌وگوی آلن بدیو و نیکولا ترونگ- نشر سینا 2و 3و 4- همان.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.