درباره روال عادی
لاغر و لاغرتر میکنند
محمد آقازاده
«روال عادی» ژان کلود کریر فرانسوی که از سوی «محمدرضا خاکی» در تماشاخانه ایرانشهر روی صحنه است؛ واتاب یک وضعیت خوفناک نیست که در آن همه در معرض کنترل و ارعابند و همه متهمند و برای فرار از اتهام باید به خوداتهامی روی بیاورند، بلکه نمایش فرایند اضمحلال و فروپاشی این وضعیت خوفناک است، حتی سلطه یک خبرچین بر کمیسری نیست که وظیفهاش سرپا نگاهداشت ارعاب همیشگی است و حتی نمایش یک سیستم مخوف نیست که روی خود خم میشود و آینهوار اجزایش را در پای کلیتی رهاشده از کنترل قربانی میکند، نشانه همین فروپاشی است. قدرت این فروپاشی از کجا میآید؟ از میل به تخطی که فربگی قوانین و نظارتها خون و جان میگیرد، افزودن جرائم و هر رفتار عادی را جرم تلقیکردن، اجرائی و محققکردن این جرائم را ناگزیر میکند، گناه حاصل سلطه قانون که در ذاتش اجرائی نشدنی است، بدون این قوانین گناهی وجود ندارد، آنچه در نمایش کلود کریر افشا میکند همین میل به تخطی است که در همه جانها و اجزا رسوخ کرده است. خبرچین آن را تبدیل به اثر هنری خلاقانه میکند، یک دهشت فیاض، یک لذت مخوف، او این میل به تخطی را در نامههایش سرریز میکند و سیستمی را به بازی میگیرد که میداند در تمام رفتارها و کنشهای مردم این میل وجود دارد که دیگر قابل کنترل نیست و بههمیندلیل خبرچینی بیفایده است و خبرچینها همهچیز را گزارش میکنند و قضاوت را به سیستم میسپارند، ولی سیستم دیگر قدرت قضاوت ندارد، چون کمیسرها هم در کانون امن قرار ندارند، تنها با متهمکردن سیلوار خود سیستم را میتوان فشل کرد، 60 هزار خبرچین نشان میدهد کنترل این تخطی پنهان و آشکار محال شده است، جایی خبرچین میگوید سیاستمدارها با متهمکردن خود به جنایت بزرگ به خود فرصت میدهند تا خردهجنایتهایشان را محقق کنند، خردهجنایتها عادت و بیتفاوتی میآورند، بیتفاوتی کنش سیاسی در جامعه بسته است، چراکه هدف سیاستورزی تضعیف قدرت است و بیتفاوتی این تضعیف را پیش میبرد و میل به تخطی در بیتفاوتی خود را منفجر میکند، اشبربر میگوید بیتفاوتی بالاترین خشونت است و این خشونت، خشونت مداوم سیستم را از درون پوک میکند. رضا خاکی این نمایش را بعد از هفت سال نمایش باز به صحنه میبرد و ما در اجرا، در شیوه بازیگرفتن و در پایانبندی، گذر زمان را حس میکنیم، صدای رعدوبرقی که در پایان نمایش میبینیم قدرت تخطی را نشان میدهد که سیستم را از درون میپوکاند. خبرچین ضدقهرمانی است که با وفاداری به منطق ارعاب آن را به بازی میگیرد و داغان میکند، او میل به رهایی ندارد، فرجام کارش این رهایی را ناخواسته شکل میدهد، او شر را میطلبد و خبر را به دست میآورد. قبل از نمایش شاهد یک چاپلوسی بودم، چاپلوسان با ناهنجاری رفتارشان قدرت نفر برتر را تضعیف میکنند و اقتدار او را مبدل به هیچ میکنند و چون جلو این تخطی را نمیشود گرفت، مرگ اقتدار را پیشرس میکند و این پیام اصلی روال اصلی است؛ یک خطا را به قصد چاپلوسی علنی میکنی تا ناخواسته هیچبودن قدرت را نشان دهی، در امر شرور رهایی نهفته است. یک شر با پیامد ناخواسته رهایی را ممکن میکند. کریر چه خوب این منطق را میشناسد. باید این نمایش را ببینید تا بدانید جایی که ارعاب باشد مرعوبها چطور قدرت را با آنچه ارعاب میطلبد لاغر و لاغرتر میکنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.