۱۰ کشف مهم مدارگرد «مِیوِن»
جبرهایی از جوّ مریخ
فاطمه کاظمی
27 خرداد گذشته، مدت اقامت مدارگرد «مِیوِن» در مدار مریخ به هزار روز رسید. این مدارگرد در هزار روز گذشته به بررسی موضوعات مختلف از جمله جو این سیاره پرداخت و اطلاعات زیادی را از جو این سیاره به زمین ارسال کرده است. کاوشگر «میون» 2013 به فضا پرتاب شد و 2014 در مدار مریخ قرار گرفت و از آن زمان سرگرم اکتشاف در اتمسفر فوقانی مریخ بوده است. میون (که نام کامل آن «مأموریت تکامل مواد فرار و جو مریخ» است و به اختصار میون یا «MAVEN» نامیده میشود)، کاوشگر فضایی است که به منظور استقرار در مدار مریخ، گردش به دور آن و بررسی جو مریخ طراحی شده است. هدف مأموریت این کاوشگر تعیین وضعیت آبوهوایی و جو مریخ است. هرچند مریخ امروزه جو چندان ضخیمی ندارد، اما گمان میرود در گذشته جو ضخیم و قابلتوجهی داشت که به مرور زمان از بین رفته است. کاوشگر میون 18 دسامبر 2013 و سوار بر موشک «اتلس 5» به فضا پرتاب شد. این کاوشگر 22 سپتامبر 2014 به مریخ رسید و در ارتفاع 150کیلومتری سطح سیاره در مدار قرار گرفت. میون سرگرم بررسی این موضوع است که چگونه خورشید بیشتر اتمسفر مریخ را از بین برده است و این سیاره را (که احتمالا زمانی برای حیات میکروبی قابل سکونت بود)، به سیارهای بیابانی و بایر تبدیل کرده است. «بروس جاکوسکی» محقق ارشد مأموریت میون از دانشگاه کلورادو در بولدر در مورد نتایج این پژوهش میگوید: «میون اکتشافهای فوقالعادهای در زمینه اتمسفر فوقانی مریخ و چگونگی تعامل آن با خورشید و بادهای خورشیدی انجام داده است. این اکتشافات به ما امکان میدهد هم رفتار اتمسفر امروزی این سیاره را درک کنیم و هم دریابیم که این اتمسفر در طول زمان چگونه تغییر کرده است». میون در هزار روز گردش در مدار، چندین اکتشاف هیجانانگیز انجام داد که 10 مورد از برترین دستاوردهای آن، در اینجا ذکر شده است: 10- تصویربرداری از چگونگی توزیع گازهای نیتریکاکسید و اوزن در اتمسفر مریخ، نشاندهنده رفتار پیچیدهای است که دانشمندان انتظارش را نداشتند. این رفتار نشاندهنده فرایندهای فعال تبادل گاز میان لایههای پایینی و بالایی اتمسفر مریخ است که درحالحاضر اطلاعات چندانی از آن نداریم. 9- لایه یونسفر مریخ نمیتواند همه ذرات بادهای خورشیدی را از اتمسفر این سیاره دور کند و در نتیجه برخی ذرات میتوانند به اعماق لایه بالایی اتمسفر نفوذ کنند که پدیده غیرمنتظرهای است. نفوذ ذرات بادهای خورشیدی به لایههای اتمسفر خورشید به این دلیل روی میدهد که واکنشهای شیمیایی ویژهای در یونسفر روی میدهد که باعث میشود ذرات باردار بادهای خورشیدی، به ذرات خنثی تبدیل شوند و درنتیجه میتوانند به اعماق لایههای اتمسفر مریخ نفوذ کنند. 8- میون اولین رصدهای مستقیم را از یک لایه یونهای فلزی موجود در یونسفر مریخ انجام داد. این لایه از برخورد گردوغبارهای بینسیارهای با اتمسفر مریخ پدید میآید. البته این لایه پیش از این هم وجود داشت، اما با عبور دنبالهدار «سایدینگ اسپرینگ» در اکتبر 2014 از نزدیکی مریخ، ضخامت آن به شکل چشمگیری افزایش یافته است. 7- میون دو نوع جدید شفق به نامهای «diffuse» و «proton» را در اتمسفر مریخ شناسایی کرده است. نحوه تشکیل این شفقها، با دانستههای ما درباره چگونگی پدیدآمدن شفق در زمین بسیار متفاوت است. تشکیل این شفقها ربطی به میدان مغناطیسی کلی سیارهای یا میدان مغناطیسی محلی ندارد. 6- این شفقها در اثر جریانی از ذرات خورشیدی پدید میآیند که از انواع مختلفی از توفانهای خورشیدی گسیل میشوند. هنگامی که ذرات حاصل از این توفانها به جو مریخ برخورد میکنند، میتوانند سرعت خروج گاز از اتمسفر مریخ و ورود آنها به فضای آزاد را تا 10 برابر افزایش دهند. 5- برهمکنش بین باد خورشیدی و مریخ به شکل غیرمنتظرهای پیچیده است. پیچیدهبودن این پدیده به دلیل نبود میدان مغناطیسی سراسری و کلی در مریخ و وجود مناطق کوچک مغناطیسی در پوسته مریخ است که میتوانند در مقیاسهای محلی و منطقهای، بر بادهای خورشیدی واردشده به جو مریخ تأثیر بگذارند. در نتیجه مغناطیس کرهای که در اثر این برهمکنشها پدید میآید، در دورههای زمانی کوتاه تغییر میکند و به شکل درخورتوجهی، ناهموار است یعنی یکدست نیست. 4- میون تغییرات فصلی شدیدی را در مقدار هیدروژن در اتمسفر بالایی مریخ رصد کرد. مقدار این هیدروژن در طول یک سال ممکن است تا 10 برابر کم و زیاد شود. منبع اصلی این هیدروژن، در نهایت آب موجود در لایه پایینی اتمسفر است که نور خورشید آن را به هیدروژن و اکسیژن تجزیه میکند. این تغییر مقدار هیدروژن غیرمنتظره است و تاکنون خوب شناخته نشده است. 3- میون با اندازهگیری مقدار ایزوتوپها در قسمت فوقانی اتمسفر، پی میبرد که با گذشت زمان، چه مقدار گاز از اتمسفر مریخ خارج شده و به فضای آزاد رفته است. (ایزوتوپها، اتمهای یک عنصر هستند که جرمشان با هم متفاوت است.) این اندازهگیریها نشان میدهد که دوسوم یا حتی مقدار بیشتری از این گاز، از اتمسفر مریخ خارج شده و به فضا رفته است. 2- میون همچنین سرعت کنونی خروج گاز از قسمت بالایی اتمسفر مریخ و ورود آن به فضای آزاد را بهدلیل فعالیت خورشید و وزیدن بادهای خورشیدی اندازهگیری کرده است. علاوه بر این جزئیاتی از فرایندهای این حذف گازها را اندازهگیری کرده است و مشخص شد هر زمان که نور فرابنفش خورشید و بادهای خورشیدی شدیدتر باشند، مقدار بیشتری گاز به فضا میرود. 1- بادهای خورشیدی، اتمسفر مریخ را در طول زمان با خود برده است و در نتیجه باعث شد آبوهوای مریخ از وضعیت گرم و مرطوب در اوایل تاریخ تشکیل آن به آبوهوای سرد و خشک امروزی تبدیل شود. گفتنی است میون مأموریت علمی اولیه خود را نوامبر 2014 آغاز کرد و اولین فضاپیمایی است که برای شناسایی اتمسفر فوقانی مریخ اختصاص یافته است. هدف این مأموریت تعیین نقش گازهای ازدسترفته اتمسفر و اثر آن در تغییر آبوهوای مریخ است. هدف نهایی میون بررسی تمام لایههای مریخ است و کارش را با بررسی لایههای بالایی مریخ آغاز کرده و در ادامه به بررسی لایههای پایینی میپردازد تا درنهایت ارتباط بین این لایهها به خوبی مشخص شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.