ارامنه از چه رسانههایی استفاده میکنند؟
گروههای اجتماعی و دموکراسی رسانهای
فرحناز باقری
ارامنه هویت ایرانی خود را بر هویت قومیشان، مقدم میدانند و میکوشند در فضای واقعی، هویت قومی- مذهبی خود را حفظ و برجسته کنند. ارامنه ریشههای عمیقتری در فرهنگ ایران نسبت به فرهنگ ارمنستان دارند، بنابراین علاوه بر اینکه تمایل دارند در فضایی کاملا ارمنی زندگی کنند، حاضر به ترک ایران نیستند. دنیس مککوایل، نظریهپرداز مطرح علوم ارتباطات، معتقد است: «تجربیات اجتماعی در شکلگیری انتظارت افراد از رسانهها تأثیر بسزایی دارد و سلایق رسانهای، عمدتا مبتنی بر شرایط اجتماعی و فرهنگی مصرفکنندگان شکل میگیرد». ازاینرو رسانهها در پذیرش درونی یک فرهنگ و یکیشدن با آن، ابزار کارآمدی به حساب میآیند و میتوانند بیش از هر عنصر دیگری، باعث تقویت حس ملیگرایی در شهروندان شوند. ازهمینرو، لازمه ثبات و پیشرفت همهجانبه یک کشور چندفرهنگی که اقلیتهای مختلفی دارد، آن است که تمام گروههای اجتماعی در فرهنگ رسمی، حضور داشته باشند و فرهنگ رسمی نیز آنها را خودی محسوب کند. با اندکی تأمل بر پیچیدگیهای فرهنگ و پراکندگی گروههای اجتماعی، درمییابیم رسانهها مهمترین و مؤثرترین فرصت را برای تحقق این هدف، فراهم میکنند. در همین راستا ارامنه بهعنوان یکی از اقلیتهای مذهبی ایران، یک گروه اجتماعی مناسب برای مطالعاتی از این دست هستند. در پژوهشی که از سوي نویسنده این سطور، از طریق مصاحبههای نیمهساختیافته انجام شده است، میزان استفاده هموطنان ارمنی از رسانه ملی، تلویزیونهای فارسیزبان برونمرزی و شبکههای ارمنستان یعنی شانت، آرمینا و کنترون سنجیده شد و در کنار آن، خوانش ارامنه از بازنمایی اقلیتها در رسانه ملی و میزان نمایش ارزشهای جمعیت ارامنه در آن، به همراه آموزشهای رسانهای براي رفتار با این اقلیت و برنامههای پیشنهادی آنها برای ازمیانبردن فاصلههای موجود نیز مورد پرسش و تحلیل قرار گرفت. انتخاب بیشتر و تعصب کمتر نتایج این پژوهش نشان میدهد از آنجا که هموطنان ارمنی، استفاده بسیار اندکی از برنامههای تلویزیونی و رادیویی داخلی دارند، نوع مواجهه آنها با رسانههای داخلی، آمیخته با نوعی بیتفاوتی است. در نقطه مقابل، بیشترین مصرف رسانهای این گروه، به تلویزیونهای ماهوارهای برونمرزی فارسیزبان، معطوف میشود. شبکههای تلویزیونی کشور ارمنستان نیز در مرحله بعدی قرار میگیرند. ارامنه معتقدند تلویزیونهای ماهوارهای برونمرزی فارسیزبان، هماهنگی بیشتری با نیازهای آنان دارد و آنها در این رسانهها، «حق انتخاب بیشتر» و «تعصب کمتری» مشاهده میکنند. شبکههای تلویزیونی ارمنستان که در ایران قابل دریافت هستند، پخش 24ساعته دارند و شامل شانت (Shant TV)، آرمیناوان (ARM. 1) و کنترون (Kentron) هستند. بیشتر افراد مصاحبهشونده در پژوهش مورد بحث، شبکه «شانت» را دنبال کرده و آن را دارای برنامههای اجتماعی درخورتوجهی دانستهاند، اما دلیل تماشای این شبکهها را بیش از هر عاملی، در «قرابتهای فرهنگی» و «حفظ زبان» میدانند. مطبوعات ایرانی در جلب ارامنه موفقترند در این پژوهش، فارغ از میزان مصرف رسانهای افراد مورد مصاحبه، نگاه آنها به جایگاه این اقلیت در رسانههای ملی مورد سؤال قرار گرفت. یافتههای این پژوهش حاکی است ارامنه نوعی طردشدگی از سوی رسانههای ایران را در خود احساس میکنند که این موضوع از نگاه آنان به جهتگیری «عقیدتی» و «تبلیغاتی» رسانههای ایران بازمیگردد، با وجود اين ارامنه، رسانههای چاپی را در نمایش این گروه از هموطنان، موفقتر میدانند. رسانههای کشورمان در مناسبتهای مذهبی و ملی، مانند ایام محرمالحرام و ایام نوروز باستانی، کاملا در راستای ارزشها و سنتهای اکثریت جامعه ایرانی، برنامهسازی میکنند. تغییر میزان مصرف رسانههای داخلی گروههای اقلیت در این ایام نیز یکی از یافتههای مهم پژوهش بود که نشان میدهد استفاده ارامنه از رسانههای داخلی در ایام محرم کاهش مییابد و این موضوع، به دلیل فقدان «ادراک مشترک» رخ میدهد که البته با احترام به مسلمانان و شیعیان توأم است. از سوی دیگر، ایام نوروز باستانی برای ارامنه، آیین مشترکی به حساب آمده و در مصرف رسانهای آنها تغییر چندانی ایجاد نمیکند. تاریخ مشترک، عامل دوستی ارامنه و مسلمانان در یکی دیگر از سؤالها، رابطه بین اکثریت جامعه ایرانی، یعنی مسلمانان با ارامنه که یک اقلیت مذهبی بهشمار میآیند، پرسیده شد و اینکه آیا رابطه مسالمتآمیز یا مناقشهآمیز بین دو گروه میتواند ناشی از آموزشهای رسانهای باشد یا خیر. نتیجه مصاحبهها، نشاندهنده حسن رفتار هر دو گروه است که این مسئله در نگاه ارامنه، تنها به «تاریخ مشترک» و «تربیت خانوادگی» بازمیگردد و به نظر آنها، رسانه ملی در این زمینه تأثیر چندانی نداشته است. در مرحله بعد، تفسیر ارامنه از بازنمایی آنها در رسانهها پس از انقلاب اسلامی، مورد پرسش قرار گرفت. نتایج نشان میدهد هموطنان ارمنی معتقدند اکثر بازنماییهایی که در سه دهه اخیر از آنها در رسانهها انجام شده است، در قالب پوشش اخباری مثل فرارسیدن سال نوی میلادی و بازدید از خانوادههای شهدای ارمنی بوده است، بنابراین میزان نمایش این اقلیت در حداقلترین شکل ممکن، صورت گرفته است که حتی همین میزان هم خرسندی آنها را به همراه داشته است. برای کاهش فاصله بین مسلمانان و ارامنه، این اقلیت بیش از همه، از برنامههایی استقبال میکنند که «معرف» جامعه آنها باشد و بتواند در قالب گزارشهای مستند، سایر هموطنان را با آنها آشنا کند. ارامنه ساخت سریالهای مرتبط با این موضوع را نیز خالی از فایده نمیدانند، به شرط آنکه روایتگر ازدواج بین مسلمانها و ارمنیها نباشد، چراکه آنها ازدواج بین دو فرهنگ متفاوت را نمیپسندند، آن را چالشزا میدانند و تأکید بسیار زیادی بر حفظ ویژگیهای قومی و فرهنگی خود دارند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.