بیرون و درون آدمها
مجتبی ارحامصدر
چند روز قبل خبری منتشر شد در مورد توصیهنامهای که شورایعالی آموزشوپرورش در قالب یک مصوبه ابلاغ کرده بود، چراکه تأکید دارد جذب معلمان جدید در آموزشوپرورش باید مطابق فاکتورهای فیزیکی و ظاهری و هیچگونه نقص ظاهری و عملکردی انجام پذیرد، بهطوریکه قد و وزنشان طبیعی باشد و چهره و صورت خوبی داشته باشند. هرچند متن خبر حتی روی کیفیت گفتار و کلام هم تأکید کرده و گفته معلم نباید لکنتزبان داشته باشد! همگان آگاه هستند که تصور انتشار چنین مصوبهای میتواند چقدر برای فعالان سلامت بهخصوص سلامت روان جامعه نگرانکننده باشد. همه ما خاطراتی از معلمانی که جانباز بودند یا در ناحیه یا از بدن خود کمتوان بودند، داشتهایم. چرا باید چنین افراد ارزشمندی از آموزش به فرزندان این مملکت محروم شوند؟ جامعه تلویزیونی ارائه و ترویج تعریف کمال انسانی در خصوصیات صرفا ظاهری و فیزیکی از ابتدای قرن بیستم شیوع پیدا کرد و صنعت مد و تبلیغات و سینما در غرب هم در پیشبرد این ساختار ارزشی سهم عمدهای داشتند. بهتدریج این نگرش به انسان سبب ایجاد مشکلاتی شد که شبیه نوعی وسواس و اجبار زیبایی در میان جوانان و مخصوصا زنان غربی بود. توقف و تثبیت توجه روی ظاهر انسان سبب میشود فردیت آدمها اسیر مسابقه زیبایی و جذابیت بدنی شود و این رقابت بیپایان در خارج از حوزه مهم و حیاتی توانایی و ظرفیتهای درونی، معنوی و روحانی انسان ادامه یابد. مسابقه بالا هیچ پایانی ندارد و وقتی زیبایی اغراقشده و تصنعی تبدیل به کالای بازار فرهنگ عموم شد، هیچ موقفی برای عطش و حرص ناشی از آن نیست و این بازی پیش میرود و وقت و انرژی و هزینه مادی و انسانی میتراشد. جامعهشناسی مثل پییر بوردیو چنین جامعهای را «تلویزیونی» مینامد که همه منابعش در خدمت نمایش ظاهر و پوسته بیرونیاش روی صحنه فرهنگ عمومی است. آدمها در این جامعه بردگان بیجیرهومواجب صنعت پنهان زیبایی و ظاهرپنداری هستند و هیچ عمق و معنایی ندارند. گذشته از خطرات عمومی نظام ارزشی زیباییمحور، میشود گرفتاریهای فردی در حوزه سلامت روان افراد جامعه اینچنینی را هم مشاهده کرد. رواج بیقاعده جراحیهای زیبایی، مصرف بیرویه مواد آرایشی و بیماریهای خاص در زمینه تصویر بدن یا همان «اختلال بدریختپنداری» را میتوان از عوارض فردی این گفتمان دانست. زنگ خطر چندسالی میشود که اولیای جامعه و فرهنگ غربی متوجه آشفتهبازار زیبایی شدهاند. آنها به درستی دریافتهاند که شهروند غربی جنبهها و شئون مهم دیگری هم در حیاتش دارد که توجه بیش از حد و اغراقشده به ظواهر بدن سبب غفلت از آنها میشود و جلوی شکوفایی کامل او را میگیرد. آنها به دامان واقعیت طبیعت بشری بازگشتهاند و دریافتهاند انسان طبیعی و نرمال لزوما چنین عروسکی و مصنوعی نیست و نباید باشد. حتی مدلهای معلول و چاق را به شوهای لباس آوردهاند تا بیننده دریابد که واقعیت زندگی منحصر به تناسب اندامهای خارجی آدمیزاد نیست. در صنعت اسباببازی هم تغییراتی ایجاد شده که کودکان آرامآرام عروسکها و شخصیتهایی را ببینند که شبیه خودشان و والدینشان در دنیای واقعی هستند نه موجوداتی باربیگونه و کمرباریک با زیبایی اغراقشده. در این میان آموزشوپرورش بهعنوان پایهایترین مکان شکلگیری نظام و نگرش ارزشی انسان جایگاه ویژهای دارد. مشکلات و گرفتاریهای ما میدانیم در کشور ما سالانه مبالغ هنگفتی از تولید سرانه پای خرید اجبارگونه لوازم و مواد آرایشی صرف میشود. همچنین اطلاع داریم که ایران از نظر شیوع جراحیهای زیبایی و پروسیجرهای کاسماتیک در صدر فهرست جهانی قرار دارد. عطش لاغری و تناسب اندام و خوشگلی و خوشتراشی هم در فرهنگ عمومی ما بالاست و کسی نیست که تحت تأثیر آن نباشد. در این فضا ناگهان میشنویم که در نظام آموزشوپرورش ما هم قرار است صرفا معلمان بیعیب و نقص را پذیرش و استخدام کنند!! این رویه اگر آغاز شود و پیش برود، چه پیامی برای کودکان این جامعه و چه پیامدهایی برای فرهنگ عمومی ما خواهد داشت؟ درحالیکه تمام دنیا و حتی شروعکنندگان ماراتن فرساینده زیبایی در غرب اکنون دریافتهاند که ابعاد دیگر وجودی انسان با این نگرش نادیده گرفته میشود، چگونه است که ما به صورت پایهای قصد داریم فرزندانمان را وارد بازی بیبرنده و بیسرانجام زیبایی و تناسب اندام تصنعی و دستساز کنیم؟ امیدوارم این مصوبه واقعیت نداشته باشد یا در ادامه تصحیح شود چراکه اثراتی جبرانناپذير در کوتاهمدت و درازمدت روی سلامت روان و جسم آحاد این جامعه خواهد داشت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.