برجام و مصوبه اخیر سنای آمریکا
رضا حقیقی . کارشناس روابط بینالملل
تصویب طرح ضدایرانی اخیر در سنای آمریکا با عنوان «مقابله با فعالیتهای بیثباتساز ایران 2017» (کد S722)، این روزها محملی برای بیان نقدهای غیرمنصفانه و هجمه دوباره برخی جریانات سیاسی علیه برجام شده است. فارغ از اینکه درصورت تبدیلشدن طرح مذکور به قانون، بسته تحریمی مربوطه تا چه حد میتواند در روند اجرای توافق هستهای اخلال ایجاد كرده یا به اصرار مخالفان برجام، ناقض آن باشد (که قطعا این موضوع نیاز به بررسیهای دقیق کارشناسی دارد)، لازم است قبل از هر چیز، ماهیت و کارویژه برجام و دستاوردهای آن تا به امروز مورد ارزیابی واقعبینانه قرار گیرد. براساس آنچه در «دیباچه» برنامه جامع اقدام مشترک آمده و مجددا در «بند پنجم بخش مقدمه و مفاد عمومی» آن مورد تأکید قرار گرفته است، توافق هستهای باید منجر به لغو فراگیر تمامی تحریمهای شورای امنیت سازمان ملل و تحریمهای چندجانبه و ملی «مرتبط با برنامه هستهای ایران» شود. بنابراین در وهله نخست باید گفت: انتظار اینکه برجام ظرفیت رفع تحریمهای غیرهستهای را داشته و بنابراین از این زاویه مورد هجمه واقع شود، به دور از انصاف بوده و کاملا غیرمنطقی است. از طرفی نیمنگاهی به بخشهایی از مفاد توافق در بخش «تحریمها» در قالب تعهدات «اتحادیه اروپا» (بهعنوان مثال مفاد بند 19) و تعهدات ایالات متحده (مثلا مفاد بند 21) و سنجش میزان تحقق آنها در صحنه عمل نشان میدهد برجام در جهت گشودن بسیاری از گرههای اقتصادی و سیاسی ناشی از اعمال تحریمهای ظالمانه موفق بوده و بدون اغراق تلاش دیپلماتها و تیم مذاکرهکننده کشورمان در بهثمررساندن آن ستودنی است. رفع موانع صادرات نفت خام و فراوردههای نفتی و الغای تلاشها برای کاهش تدریجی صادرات نفت، حلوفصل مشکلات مربوط به ارائه خدمات بیمه و بیمههای اتکایی (reinsurance)، مرتفعكردن اقدامات محدودکننده سرمایهگذاری خارجی، صادرات و مبادله طلا، فلزات گرانبها و مسکوکات، فروش هواپیماهای مسافربری و تجاری و قطعات و خدمات مربوطه (بند 22)، تجهیزات و خدمات مربوط به کشتیرانی و دریایی، خدمات فرودگاهی، نقل و انتقالات مالی، خدمات پیامرسانی مالی (سويیفت)، بانکی و دهها مورد دیگر، بهوضوح حاکی از آن است که برنامه جامع اقدام مشترک در برآوردهكردن خواستهها و احقاق حقوق ملت ایران بسیار راهگشا بوده است. در یک فقره و بهعنوان مثال، صادرات نفت خام کشور، هماکنون و در دوران پسابرجام به حدود دو میلیون و 300 هزار بشکه در روز رسیده و کماکان درحال پیمودن روند افزایشی خود است درحالیکه تداوم مسیر ناگوار تحریمها تا به امروز میتوانست میزان صادرات نفت خام را به 450 هزار بشکه در روز و بلکه کمتر از آن تنزل داده و به معنای واقعی بحرانآفرین باشد. از مصادیق عینی اقتصادی و پارهای از جزئیات رفع تحریمها که بگذریم، لغو هفت قطعنامه شورای امنیت سازمان ملل که در یک بازه زمانی 9ساله درخصوص برنامه هستهای کشورمان صادر شده بود و جایگزینی آن با قطعنامه مؤید برجام (2231)، (موضوع بند 18 توافق هستهای) و نیز لغو 5 فرمان اجرائی محدودکننده رئیسجمهوری ایالات متحده در آن واحد (موضوع تبصره 19 بند 21 توافق هستهای) ازسوي مذاکرهکنندگان ما نکته قابل تأملی است. افزون بر موارد پیشگفته، توجه به موارد ذیل در رابطه با کلیت برجام، اقدامات مخرب دولتمردان کنونی کاخ سفید و واکنش مناسب به آنها حائز اهمیت است: 1-برجام بهعنوان یک توافق چندجانبه بینالمللی دستاورد تلاشهای دیپلماتهاي کشورمان در مقابل نمایندگان شش قدرت بزرگ جهانی و اتحادیه اروپا است که مستظهر به سازوکار مصوبات الزامآور شورای امنیت سازمان ملل و برخورداری از اهرمهای آن هستند. انصاف باید داد در چنین شرایط نامتقارنی، توافق هستهای و مفاد آن یک پیروزی برای ملت ایران تلقی میشود. ممکن است انتقاداتی بر قسمتهایی از توافق در بخش اقدامات محدودکننده فعالیتهای هستهای، مکانیسم حلوفصل اختلافات و... وارد باشد (اگرچه به زعم نگارنده بخشهای زیادی از توافق نظیر بند 26 در ملزمکردن طرف مقابل به اجرای تعهدات خویش، در نوع خود محکم و مؤثر هستند)، اما جریاناتی که توافق را به زیر تیغ نقد غیرمنصفانه برده و درصدد تخریب آن هستند، در مقام پاسخگویی هیچ «آلترناتیوی» را در شرایط بسیار دشواری که در آن برجام به امضا رسید، برای ارائه ندارند و سخنی از محدودیت فضای مانور و ابزارهای اجرائی متقابل ما در آن زمان بر زبان نمیرانند! فراموش نکنیم وضعیت اقتصادی کشور، صادرات نفت، معیشت مردم و اوضاع دارو و... در زمان انجام گفتوگوها چگونه بود و واقعا چه گزینههای مطلوبتری فراروی ما قرار داشت؟! 2- اقدامات و« اظهارات» دولتمردان کنونی آمریکا و طرح ضدایرانی سناتور کورکر- که به تصویب کمیته روابط خارجی و نیز سنای آمریکا (16 ژوئن 2017) رسیده است و تا تبدیلشدن به قانون مسیری را در پیشِرو دارد- میتوانند به نوعی نقض «روح» برجام و در تغایر با مفاد بندهای 28 و 29 توافق هستهای تفسیر شوند که البته میزان تعارض آن با برجام نیاز به مطالعه و بررسیهای حقوقی و تخصصی بیشتر دارد. اما در نظر داشته باشیم همانگونه که در بالا تصریح شد، برجام یک توافق چندجانبه بینالمللی است که مورد تأیید و حمایت سایر طرفها ازجمله اتحادیه اروپا، کشورهای اروپایی، روسیه و چین بوده و از ظرفیتهای همکاری بالایی برخوردار است که لازم است عملیاتی شوند. از طرفی تحولات اخیر در مناسبات فراآتلانتیکی و در عرصه روابط بینالملل نشان میدهد با رویکارآمدن رئیسجمهوری جدید ایالات متحده، این وضعیت نامتعارف در بسیاری از حوزهها عمومیت داشته و شرایط طبیعی نیست. تصمیم دونالد ترامپ بر خروج از معاهده آبوهوایی پاریس، سیاستهای متناقض وی در قبال رویدادهای خاورمیانه و کشورهای منطقه و رویکرد او نسبت به ناتو، نگرانی جدی رهبران اروپایی و سایر قدرتهای جهانی را در پی داشته است. (ترامپ در اجلاس ماه می امسال سران ناتو در بروکسل برای نخستینبار در طول تاریخ ناتو و برخلاف رویه معمولِ اظهارات اسلاف خویش، از اشاره به ماده پنج پیمان آتلانتیک شمالی- حمله به یک عضو به مثابه حمله به همه اعضا- سر باز زد!) بدیهی است در چنین شرایطی که گسست میان دو سوی آتلانتیک واقعی است، سیاست اصولی اتحادیه اروپا و قدرتهای دخیل در توافق، حفظ برجام و مخالفت با کارشکنیهای آمریکا خواهد بود و قطعا اقدامات یکجانبه آمریکا مقاومت سایر طرفها را به دنبال خواهد داشت ضمن اینکه میزان اهتمام ما در این مسیر، نقش اساسی دارد. 3- مصوبه ضدایرانی اخیر سنای آمریکا بخشهایی مانند «راهبرد منطقهای برای مقابله با تهدیدات متعارف و غیرمتقارن»، «گزارشدهی» و «اعمال تحریمها» را در بر میگیرد و اقدامات مدنظر آن ناظر بر موضوعاتی همچون: برنامه موشکی، نقض حقوق بشر، اتهام حمایت از تروریسم، وضعیت شهروندان آمریکایی زندانی در ایران و... بوده و در صدد اعمال تحریمهای گسترده بر سپاه پاسداران است. از آنجا که چارچوب طرح با تحریمهای روسیه ممزوج شده و تقریبا بخش قابل ملاحظهای از آن (چهارپنجم مفاد سند) به موضوع روسیه اختصاص یافته است، موضوع اطاله پروسه تبدیل آن به قانون، قطعی بوده و این، مجال بیشتری را برای ما جهت بررسی دقیق راهکارهای مقابله و رایزنی با اتحادیه اروپا و دولتمردان کرملین فراهم میکند. در بخش مربوط به هماهنگیهای (آمریکا) با اتحادیه اروپا که در طرح سنا دیده شده، موضوع الزام رئیسجمهوری آمریکا به گزارشدهی هر شش ماه یک بار به کمیتههای کنگره برای وضع تحریمهای متناظر، میتواند زمینهساز اقدامات ناهنجار ثانویهای شود که از هماکنون رایزنیهای فشرده با مقامات اتحادیه اروپا و هماندیشی در داخل به منظور مقابله با کارشکنیهای آمریکا را میطلبد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.