|

در حاشيه اجراي نمايش«قضيه مترانپاژ»

ماجراي صابون گاززده

آريو راقب کياني: الکساندر وامپيلوف، کمدي‌نويس روسي، که 18 سال پس از مرگ استالين نمايش‌نامه «قضيه مترانپاژ» را نگاشته است، با نوشتن اين اثر قصد دارد تضاد مضحکي را در دنياي آدم‌هاي نمايشي نشان دهد که با وجود انقلاب فرهنگي رخ‌داده در جامعه آن زمان روسيه، همچنان آرمان‌گرايي تاريخ‌مصرف گذشته امثال کالوشين ( با بازي بي‌نظير رضا بهبودي) در تقابل با ويکتورياي تجددگرا، شرايط بلاتکليف هنجارخواهي و شکني را براي تک‌تک شخصيت‌ها رقم مي‌زند. حسن معجوني در مقام کارگردان فضاي اين متن روسي را کمي با معادلات زباني خودمان نزديک کرده است و هر از گاهي با استفاده از اصطلاحات شناخته‌شده در قالب ديالوگ کاراکترها، فضاي طنز نمايش‌نامه را با ايرانيزه‌کردن و آشناپنداري براي مخاطب بيشتر کرده است. اصولا نمايش‌هاي کمدي با ترسيم حقايق تلخ جامعه که برآمده از ويژگي‌هاي فردي، سياسي و فرهنگي افراد آن جامعه به صورت غلوشده است، سعي در ايجاد پرسش و پاسخ عاقلانه مي‌کند و ابزار آن نيش و طعنه‌هاي کاراکترها با خودنمايي‌هاي مسخ‌شده‌شان است و البته نمايش «ماجراي مترانپاژ» نيز از اين قضيه مستثنا نيست. سنخيت اجتماعي ايجادشده نمايش تا جايي پيش مي‌رود که تماشاگر پس از عبور از لايه اوليه نمايش که همان پارادوکسيکال کنايه‌آميز دو شخصيت کالوشين به عنوان مدير هتل و ويکتورياست، به مرحله‌اي از متناقض‌نمایي شخصيت‌هاي نمايش نسبت به اصول و باور‌هاي خودشان مي‌رسد که نمونه‌هاي عيني آن را نه‌تنها در شرايط زمانه نويسنده، که در شخصيت‌هاي مردم عادي قرباني‌شده روزگار خويش نيز يافت مي‌کند. تماشاگر در مصاف با قهرمان داستان (کالوشين) که برخلاف آثار تراژيک به تعالي مي‌رسند، او را در موقعيت دچارشده و خوددرگيري‌اش رو به انحطاط و زوال بازمي‌شناسد؛ کاراکتري که در دگرگوني و کشمکش سير تحولي شخصيتي‌اش علاوه بر آشکارسازي خود چندبعدي‌اش، زمينه‌سازي براي شناسايي ذات مارينا، کامايف به عنوان استادي ناخلف و بوريس به عنوان رفيق غيرقابل اعتنا را فراهم مي‌کند. شخصيت‌پردازي‌ها به‌خوبي توانسته است جامه بدل‌پوشي بر تن پرسوناژها کند که با دروغ، تظاهر به ظاهر‌سازي در راستاي جايگاه اجتماعي نابسامان‌شان دارند. فضاي ملتهب جامعه نمايش که به فضاسازي کمدي بزن‌وبکوب مشتبه است، موقعيتي اجتماعي را خلق مي‌کند که در آن افراد با بي‌سوادي ساده‌انگارانه‌اي نسبت به واژه مترانپاژ به سمت پذيرش حماقت و بعد از آن به بلاهت و سپس به بي‌شعوري ميل مي‌کنند. سلسله‌اي از اين موقعيت‌سازي‌ها، تحولي دراماتيک را مي‌انگارد که از يک پافشاري ساده به امري پرمناقشه تبديل مي‌شود؛ جامعه‌اي که شاهد شخصيت‌هاي تغيير هيئت‌يافته و بدون عمق است که براي عيادت بر سر بالين جنون بلاهت‌آميز مي‌آيند و مي‌روند و سبک‌مغزي او را باور مي‌کنند؛ جامعه‌اي که حتي با عريان‌کردن کم‌خردي خود، پوشش حکمت و دانايي به خود مي‌گيرد. جامعه‌اي که در آن هژموني افراد فرادست (کالوشين) به افراد فرودست (ويکتوريا) به صورت پيش‌فرض به صورت زور و جبر محيطي و در جايي با جابه‌جايي مناسبت اجتماعي و به صورت توهمي و غيرواقعي (پاتاپوف نسبت به کالوشين) سلطه بي‌چون‌و‌چراي ديوانگي را مي‌پذيرد. جامعه‌اي که مجبور است انگاره‌هاي زيربنايي و روبنايي حاکم را بپذيرد و براي اينکه زبان سرخ اين دندان نشان‌دادن‌ها، سر سبز را بر باد ندهد، وادار مي‌شود صابون گاززده که استعاره‌اي از پاکي هست را قورت دهد و با کف‌کردن آن در زمان هضم واگويه‌ها، دهان‌شويه کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.