جنوب شرقی سوریه جدیدترین نقطه بحران در منطقه
کوروش احمدی.کارشناس روابط بینالملل
در شرایطی که روند عقبنشینی و نابودی داعش در سوریه سرعت گرفته، تلاشها برای پرکردن خلأ ناشی از آن نیز رو به افزایش نهاده و از جمله موجب شده به ناگاه جنوب شرقی سوریه به یکی از حساسترین و مخاطرهآمیزترین صحنههای تقابل در منطقه تبدیل شود. در نتیجه، در بیش از یک ماه گذشته این منطقه عرصه برخوردهایی بین نیروهای حامی دولت سوریه و نیروهای سوری تحت حمایت آمریکا بوده است. حمله آمریکا در هجدهم می به واحدهایی که ادعا میشد به پادگان تنف نزدیک میشدند؛ 9 روز قبل از آن حمله نیروهای سوری به مواضع شورشیان در منطقه؛ ادعای سرنگونی دو پهباد مسلح ساخت ایران از سوی آمریکا در 7 و 20 ژوئن؛ ادعای آمریکا مبنی بر سرنگونی یک هواپیمای سوری که گویا به «نیروهای دموکراتیک سوریه» (نیرویی مرکب از کُردها و عربها که با کمک آمریکا علیه داعش میجنگد) حمله کرده بود؛ شلیک شش موشک ایرانی به شهر دیرالزور که در تصرف داعش است؛ اعلام روسیه مبنی بر تعلیق برنامه هماهنگی با آمریکا برای اجتناب از برخوردهای تصادفی هوایی و هشدار به آمریکا درباره ورود هواپیماهای آمریکایی به منطقه عملیاتی روسیه، یعنی غرب رود فرات، برخی از این موارد تنشزا بودهاند. در همین دوره نیز اعلام شد آمریکا یک سیستم موشکی متحرک (HIMARS) با برد 300 کیلومتر را از اردن وارد شرق سوریه کرده است. این برخوردها در حالی است که مقامات آمریکایی از زمان اوباما همواره مدعی بودهاند اقدامات نظامیشان در سوریه صرفا بر جنگ با داعش متمرکز است؛ اما با شروع پایان داعش در سوریه و عراق ظاهرا مبانی این سیاست متزلزل شده و هر دو طرف به تهیه مقدماتی برای دوره بعد از داعش نیز میاندیشند، چراکه تسلط بر جنوب شرقی سوریه هم از نظر آینده سوریه و آینده بشار اسد مهم است و هم از نظر تسلط بر کریدور ارتباطی بین ایران، عراق، سوریه و لبنان. با توجه به اهمیت منطقه، نقاط عبور مرزی طنف و ابوکمال بین عراق و سوریه از نقاطی است که در مرکز توجه قرار دارند. پیشروی متحدان سوری آمریکا و مشاوران آمریکایی از جانب طنف بهسوی ابوکمال از جنوب به شمال در امتداد مرز عراق و سوریه، تقویت پادگان طنف، ایجاد یک منطقه حائل 33 مایلی در اطراف آن از سوی آمریکا و استقرار حدود 150 نیروی عملیات ویژه آمریکایی در آن برای آموزش نیروهای کُرد و عرب از جمله تحولات در یکی، دو ماه گذشته بوده است. این تحرکات زمینهساز درگیریهای مورد اشاره بوده؛ درگیریهایی که میتوانند در آینده تشدید شوند. همزمان نیروهای داعش نیز که در موصل و رقه بهشدت زیر فشار قرار دارند، بخش عمدهای از رهبری و امکانات خود را به استان دیرالزور منتقل کردهاند و بهاینترتیب زمینه برای منازعاتی سهجانبه و بسیار مهم برای آینده سوریه فراهم شده است. جیم ماتیس، وزیر دفاع آمریکا، در توضیح برخوردهایی که در منطقه ایجاد شده، مدعی شد که «تحول جدیدی رخ نداده و ما فقط از نیروهای خود دفاع میکنیم». میتوان این سخنان را اینگونه ترجمه کرد که ماتیس و همفکران او در دولت آمریکا مانند فرماندهان نظامی، دیپلماتها و احتمالا مک مستر، مشاور امنیت ملی ترامپ، همچنان معتقد به لزوم تمرکز بر داعش هستند، با این تفاوت که اکنون نظری نیز به آینده دارند و ظاهرا آماده درگیری نظامی در صورت لزوم هستند. این سیاست با سیاستی که برخی از مشاوران ترامپ در شورای امنیت ملی، مانند ارزا کوهن و درک هاروی، پیشنهاد میکنند و دایر بر لزوم استفاده از فرصت سوریه برای درگیرشدن با ایران است، در تعارض قرار دارد. ماتیس و همفکرانش نگران واکنش دوستان ایران در سوریه و عراق و نیز رابطه استراتژیک بین بغداد و واشنگتن هستند. بهعبارت دیگر امروزه در واشنگتن حکم دایر بر انتخاب بین یک جنگ گسترده علیه متحدان بشار اسد، از جمله ایران است، آنطورکه مشاوران ترامپ میخواهند، یا فقط مقابله محدود برای حفظ متحدان سوری آمریکا در برابر تهدیدها و تأثیرگذاری بر آینده سوریه. همزمان تحولات سیاسی مهمی نیز در آمریکا در جریان است که میتواند بر روند تصمیمگیریها و سیر حوادث اثرگذار باشد. از جمله اینکه ترامپ بهنحوی فزاینده در حال انتقال بخشی از اختیارات خود به پنتاگون برای سیاستگذاری و عملیات در جنگ با تروریسم است؛ برای مثال، ترامپ اختیار تعیین استراتژی آمریکا در افغانستان را به پنتاگون داده و دست آن را نیز برای عملیات در سوریه باز گذاشته است. بحران سیاسی در واشنگتن از یکسو و بیاطلاعی و بیتجربگی ترامپ در چنین اموری از سوی دیگر از دلایل این امر است. این در حالی است که اوباما تا حد زیادی در تعیین جزئیات عملیات نظامی در سوریه و دیگر نقاط مانند افغانستان دخالت داشت. به موازات تضعیف کنترل ترامپ بر امور، مواضع او در زمان انتخابات و بعد از آن از جمله درباره تمرکز صرف بر تروریسم و همکاری با روسیه و حتی دولت سوریه برای این منظور در صورت لزوم، در چند ماه اخیر بهتدریج رنگ باخته؛ این موضوع میتواند حاکی از آن باشد که رویه سنتی نخبگان سیاست خارجی آمریکا مجددا دست بالا را یافته و همزمان حنای عناصر افراطی نزدیک به ترامپ در کاخ نیز دیگر رنگ سابق را ندارد. البته، صرفنظر از اینکه درگیریهای یکی، دو ماه گذشته در شرق سوریه حاصل تصمیمهای تاکتیکی است یا از یک استراتژی مشخص نشئت گرفته، ضروری است که با توجه به نزدیکی خطوط نیروهای مختلف در جنوب شرقی سوریه، خطر برخوردهای ناخواسته و تصادفی نیز مدنظر باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.