|

روزی که «عاقل‌ها»جای «جاهل‌ها» نشستند

مهرداد حجتی

سال‌های دهه 40 و 50، سال‌های سینمای موسوم به «فیلمفارسی» بود؛ سال‌های «معناستیزی» و «معناگریزی» در سینما و البته به موازات آن، سال‌های «پیدایش موج نو» و «معناگرایی» در سینما! اما آنچه که غلبه داشت، سینمای بی‌مسئله و «مسئله‌گریز» فیلمفارسی بود. «موج نو» با آن تولید اندک به گرد تولید انبوه فیلمفارسی نمی‌رسید. جریان فیلمفارسی، جریان غالب بود، به‌عبارتی جریان اصلی سینما، فیلمفارسی بود و موج نو، جریانی ضعیف و شکننده در حاشیه آن بود. به‌خاطر همین شکنندگی، جریان «موج نو» تا سال‌های منتهی به 57 هرگز جریان غالب نشد و همچنان در حاشیه ماند، هرچند که قصد پدیدآورندگان آن منزوی‌کردن جریان قدرتمند فیلمفارسی و سوارکردن موج نو بود. استقبال اقشار دانشگاهی از آثار اندک موج نو نظیر «شب قوزی» فرخ غفاری، «گاو» داریوش مهرجویی، «آرامش در حضور دیگران» ناصر تقوایی، چشمه» آربی آوانسیان، «بیتا»ی هـژیر داریوش، «خشت و آینه» ابراهیم گلستان، «مغول‌ها»ی پرویز کیمیاوی، «گزارش» عباس کیارستمی و فیلم‌هایی از این دست سازمان اطلاعات و امنیت کشور (ساواک) را نگران می‌کرد. مقاومت اجتماعی هرچند اندک پشت جریان روشنفکری سینما، رژیم را بر آن داشته بود تا هرچه ‌بیشتر آن جریان «نو» را به حاشیه براند تا آن را بی‌تأثیر کند. مقاومت سینماگران روشنفکر از یک سو و نیروهای امنیتی رژیم از سوی دیگر همچنان ادامه یافت تا سال 57. در این سال ‌یکباره همه‌چیز درهم ریخت. آن سال، سال انقلابی‌گری بود؛ سالی پرهیجان که سینما هم با آن به هیجان آمده بود. فیلم «سفر سنگ» مسعود کیمیایی به پرده آمد تا تماشاگر هیجان‌زده را بیش از پیش برآشوبد! «جنگ اطهر» محمدعلی نجفی هم در همان سال بر پرده آمد؛ فیلمی سیاه‌وسفید درباره یک معلم مذهبی که از ظلم رفته بر یک دانش‌آموز برمی‌آشوبد و در نهایت طغیان می‌کند. سینما اما مجالی برای رسیدن انقلاب نداشت! تندباد حوادث امان از همه گرفته بود. سرعت حوادث سرنوشت سینما را به بعد از پیروزی انقلاب موکول می‌کرد. چون در میان آن هیاهو مجالی برای درنگ نبود. دوران تازه سینما، دوران تازه کشور هم بود؛ دورانی که قرار بود در آن «جاهل‌ها» جای خود را به «عاقل‌ها» بدهند، «کلاه‌مخملی‌ها» برای همیشه با پرده نقره‌ای خداحافظی کنند و «موج نو»، جریان غالب سینما شود. فیلمفارسی به ظاهر به آخر خط رسیده بود و دیگر آن فرمول معجزه‌گر «کافه»، «جاهل» و «مطرب» جادوی اغواگرش را از دست داده بود. تماشاگر سینما حالا «انقلابی» شده بود. سینمای مطلوب او سینمای انقلابی بود؛ سینمایی که در آن مظلوم بر ظالم بشورد و او را به سزای اعمالش برساند! یکی، دو سال بعد اما دوران تازه دیگری شروع می‌شد. جنگ آغاز می‌شد و سینما هم هم‌زمان با آن وارد دوران دیگری می‌شد. نیمه دوم سال 59 سالی است که انقلاب به جنگ پیوند می‌خورد و سینما هم با آن تحول، وارد دوران تازه‌ای می‌شود. حالا روحیه‌ها هم انقلابی‌اند و هم جنگی! جنگ به فرهنگ مردم وارد شده بود. بخشی از تماشاگران انقلابی به ‌دنبال دیدن تصویری از خود به سالن‌های سینما می‌رفتند تا این‌بار خود را در جبهه‌ها ببینند. فیلم «دیار عاشقان» حسن کاربخش محصول همان سال‌های نخست جنگ است؛ فیلمی که بعدها دستمایه كارگردان در سکانسی از فیلم «عروسی خوبان» قرار می‌گیرد تا به‌عنوان نماد مظلومیت یک دوران از سردر یک سینما به زیر کشیده شود تا فیلم «تاراج» ایرج قادری جای آن را بگیرد! سینمای جنگ، سینمای روزهای جنگ نماند. سینمای پس از آن هم بود. سینمای جنگ، پس از پایان جنگ هم ادامه یافت، هرچند که قرار نبود وجه غالب سینما، سینمای جنگ باشد. تماشاگر سینما پس از یک دهه از دالان حوادثی چون انقلاب و جنگ عبور کرده بود و حالا چشمانش تصویری تازه را بر پرده نقره‌ای انتظار می‌کشید. نیمه دوم دهه 70، انتظار آن چشم‌ها به پایان رسید و فیلم‌هایی برآمده از گفتمان حاکم بر جامعه بر پرده سینماها نقش بستند. «جنبش دوم خرداد» سینما را همچون همه هنرها در مسیر «بلوغ» قرار داده بود. دیگر دوران تهییج تماشاگران سر آمده بود. تماشاگران به فیلم‌هایی نیاز داشتند تا با آنها به فکر واداشته شوند و فرصتی برای درنگ پیدا کنند. سینمای دوران جدید البته قرار نبود همه میوه‌هایش را در همان سال‌های دوران اصلاحات عرضه کند. میوه‌ها با بلوغ جامعه مخاطب قرار بود به بار بنشینند؛ اتفاقی که رفته‌رفته در طول دو دهه رخ داد و در نهایت با سینمای «اصغر فرهادی» به بلوغ رسید. اما آیا این پایان ماجراست؟

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.