|

خنده و خشونت

لـوئیجی پیـراندللو را شاید بیش از هرچیز با نمایش‌نامه «شش شخصیت در جستجوی نویسنده» بشناسند، گرچه آثار دیگری از او هم به فارسی ترجمه شده که از آن جمله‌اند داستان‌های او. «قواعد بازی»، نمایش‌نامه‌ای است از لوئیجی پیراندللو که با ترجمه کامران برادران در نشر چترنگ منتشر شده است. وقایع این نمایش‌نامه‌ در شهری در ایتالیا اتفاق می‌افتد. میل، قدرت و خشونت اصلی‌ترین مفاهیمی هستند که پیراندللو در نمایش‌نامه «قواعد بازی» به آن‌ها پرداخته است. مفاهیمی که «قواعد بازی» با به‌صحنه‌آوردن آن‌ها زمینه‌ای برای تامل دقیق‌تر از آن‌ها را فراهم آورده است و این درست به دلیل شیوه نمایشی هوشمندانه پیراندللو در ترسیم موقعیت‌های نمایش و همچنین شخصیت‌پردازی هنرمندانه اوست. او در «قواعد بازی» با مهارت خشونت و طنز را به‌هم آمیخته است، ضمن این‌که دیالوگ‌های نمایش‌نامه هم با مهارت موقعیت مدنظر نویسنده را برساخته‌اند. پیراندللو «قواعد بازی» را در سال 1918 نوشته است. لئونه گالا، سیلیا گالا، گوییدو ونانزی، دکتر اسپیگا، بارِلی، فیلیپ، مارکی میگلیوریتی، کلارا، سه جوان سرخوش و تنی از مستاجرانِ طبقاتِ بالا و پایین در ساختمان سیلیا، شخصیت‌های نمایش‌نامه «قواعد بازی» پیراندللو هستند. ترجمه فارسی «قواعد بازی» با موخره‌ای از مترجم همراه است که یادداشتی است بر این نمایش‌نامه. در این یادداشت به مفاهیم اصلی برسازنده «قواعد بازی» پرداخته شده است. آن‌چه در ادامه می‌خوانید بخشی است از این موخره: «قواعد بازی داستانِ مردمانی است که در پیِ امیال خود می‌دوند و دستِ آخر تجسدِ خشونت‌بارِ این امیال از پای درشان می‌آورد. خشونتی که در این اثر خود را می‌نمایاند نه عنصری که فرد را به سوژه‌ای منضبط و مطیع بدل کند، بلکه قدرتی است که استمرارش را در حفظ و بسط حیات سوژه می‌یابد. نمایشنامه پیراندللو دوزخی است از خشونتی ناب، خشونتی که خود را به صورت خواننده می‌کوبد و مدهوشش می‌کند. لئونه تجسدِ این خشونت ناب است؛ او زیرِ بارِ دوئل نمی‌رود؛ گوییدو را روانه مذبح می‌کند و در نهایت این را مجازاتی درخور برای سیلیا و اعمالش می‌بیند؛ اما وقتی از خشونت حرف می‌زنیم، باید این پرسشِ مارکس را مطرح کنیم که در این میانه چه کسی مدِنظر ماست. مارکس می‌پرسید پیشرفت، بله، اما برای چه کسی؟ حال باید پرسید سوژه خشونتی که در قواعدِ بازی اعمال می‌شود کیست؟ این خشونتِ ناب چه سویه‌هایی دارد و در چه بستری معنا می‌یابد؟ گزاره بنیادینِ نخستین سمینارهای ژاک لاکان حول این نکته می‌چرخد که واقعیتِ بیناسوژه‌ای از پاره‌گفتارهایی تشکیل شده است که به‌واسطه خودِ عملِ بیانشان، سوژه را بدل به چیزی می‌کنند که این واقعیت بر آن اصرار دارد...» در بخشی دیگر از این مقدمه درباره کارکرد خنده در این نمایش‌نامه می‌خوانیم: «معنا در قلمروی متکثرِ خنده، در حقه‌بازی‌های خنده‌دار و نابودی و تولد لحظه‌ای‌اش می‌شکند. این مجموعه تفاوت‌ها و امور به‌تأخیر‌افتاده و مسدودند که کلیتِ قهقهه‌های اعصاب‌خردکنِ لئونه را شکل می‌دهند. این خوانشِ متفاوت در نظام راست‌نمای گفتمانِ سلطه نفوذ می‌کند، نه برای فرار و پشت‌کردن به آنچه پیرامونمان می‌گذرد بلکه برای کژنگریستن به آن و دست‌یافتن به درکی دگرسان. »

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.