|

توفان، امکان انتقام و بخشایش

توفان شکسپیر در جزیره‌ای که پر از راز و رمز و شگفتی ا‌ست در جریان است؛ روایتی از انتقام‌گرفتن پراسپرو یا همان دوک برحق میلان از کسانی که او را از قدرت برکنار و تبعید کرده‌اند. طنز ماجرا البته به خود پراسپرو بازمی‌گردد؛ اینکه او روزگاری برای اجتناب از ملال حکمرانی و درقدرت‌بودن، جایگاه نمادینش به‌عنوان دوک میلان را ترک کرده و برای مطالعه، تحقیق و مستغرق‌شدن در انبوه کتاب‌ها، برادر خود، آنتونیو، را جایگزین خود کرده و به کنج کتابخانه پناه می‌برد. از دل این ملال و رهاکردن جایگاه قدرت است که امکان خیانت و کودتا فراهم شده و پراسپرو به‌همراه دختر سه‌ساله‌اش، میراندا، به تبعید فرستاده می‌شود. جزیره همچون مکانی یوتوپیایی، پراسپرو را در مدت‌زمان 12 سال، واجد قدرتی فراطبیعی می‌کند. حاکم تبعیدشده، آن زمان که قدرت سیاسی را از کف می‌دهد، قدرت‌هایی دیگر را به چنگ می‌آورد. او جادو می‌داند و حاکم قدرتمند جزیره می‌شود. نیروهای تحت فرمان او آریل و کالیبان هستند. تری ایگلتون در باب نیروهای در اختیار پراسپرو، متذکر می‌شود که «اگر باید آریل را به حیات بدن زنجیر کرد، کالیبان جانورگونه را باید با تقلا به سطح زبان برکشید. آریل و کالیبان به‌ترتیب نماد زبان محض و بدن محض‌اند.» زبان که در بیان پراسپرو، همچون کلام خداوند عمل می‌کند و طبیعت و نیروهای مادی آن را به انقیاد می‌کشد. پراسپرو فرمان می‌راند و آریل و کالیبان به اجرا درمی‌آورند. توفان روایتگر انتقام و انقیاد است. کسانی همچون پراسپرو در تلاش براي انتقام‌گرفتن و موجوداتی چون کالیبان و آریل در تمنای پس‌زدن انقیاد. از این منظر، توفان نمایشی است در باب قدرت و مقاومت؛ در نسبتی که با تضاد ابدی- ازلی میان طبیعت و صناعت برقرار است؛ همان تضادی که فروید میان طبیعت و فرهنگ متصور است که چگونه باعث ملال شده و مستوجب طغیان. مازیار سیدی در مقام طراح و کارگردان به سراغ توفان پررمزوراز رفته؛ متنی جذاب، قصه‌گو و البته انتقادی. با طنزی روح‌افزا که از قضا تأملی‌ است در رابطه با انتقام و بخشایش؛ نمایشی که به قول ایگلتون با ازدواج میراندا و فردیناند قرار است به صلح و آسایش ختم شود و رستگاری را ممکن کند یا آن‌گونه که یان کات معتقد است، با کنارگذاشتن عصای جادویی پراسپرو، انسانی و تاریخی به نظر آید و از جهان متافیزیکی فاصله بگیرد. روایت مازیار سیدی بیش از آنکه بر سویه‌های فلسفی و نقد اجتماعی توفان تأکید کند، به امکانات اجرائی‌شدن آن در زمانی 70دقیقه‌ای، نظر دارد. بی‌شک تلاش فرهاد امینی در جایگاه دراماتورژ، آن‌هم با مساعدت و مشاورت کسی چون رضا سرور، قابل اعتناست، اما هر فشرده‌سازی‌ای در نهایت تن‌دادن به تقلیل و حذف قسمت‌هایی از کلیت روایی متن هم هست؛ مؤلفه‌ای که جنبه‌های سیاسی و فلسفی توفان را کاهش داده و بیش از پیش در سودای باروری ایده‌های اجرائی است، اما در نهایت سیاست اجرا و بوطیقای مرتبط با آن، بهتر آن است که پتانسیل مفهومی متن را آشکارتر و وضعیت اینجا و اکنون ما را بحرانی‌ و انتقادی‌تر کند؛ نکته‌ای که در رویکرد گروه اجرائی در به‌صحنه‌آوردن روایتی فشرده، اندکی گرفتار مسامحه و کم‌توجهی است و می‌توان آن را از کاستی‌های اجرا برشمرد. «توفان» به روایت مازیار سیدی که اولین پروژه استاد- دانشجویی دانشکده سینما و تئاتر محسوب می‌شود، سعی کرده تا از تمامی فضای سالن استاد خورشیدی در خدمت ایده‌های اجرائی استفاده کند. تماشاگران همچون ارواح نظاره‌گر، در گوشه‌وکنار سالن، جزیره‌ تحت امر پراسپرو را زیر نظر گرفته و استقرار یافته‌اند. تو گویی روایت انتقام و بخشایش و بازگشت به قدرت پراسپرو، در این جزیره را می‌توان از هر منظری به تماشا نشست و در نهایت قسمت‌هایی از آن کلیت را از کف داد. طراحی صحنه و حرکات، با به‌کارگرفتن تمام فضا، از نکات قابل‌اعتنای نمایش است؛ تبدیل سالنی کوچک به جزیره‌ای که آسمان و زمین آن فضایی رازورزانه را بازنمایی می‌کند. از دیگرسو طراحی لباس، از سنت نمایش‌های الیزابتی فاصله گرفته و معاصر دوران ماست. شخصیت‌ها لباس‌های امروزی بر تن کرده و معاصر ما به ‌نظر می‌آیند؛ رویکردی اقتصادی به طراحی لباس که کارکرد مناسبی یافته و در خدمت کلیت نمایش است. بازی‌ها روان و در نسبت با رویکرد مینی‌مالیستی کارگردان، قابل فهم و اعتناست. در نهایت می‌توان بار دیگر بعد از به‌تماشانشستن خوانشی تازه از یک متن کلاسیک، این‌بار توفان شکسپیر، پرسش از امکان معاصرشدن را در نسبت با اینجا و اکنون مطرح کرد. به ‌نظر می‌آید تلاش مازیار سیدی در این رابطه کم‌فروغ باشد، چراکه تقلیل روایی توفان منجر به کم‌اثرشدن سویه‌های فلسفی و سیاسی متن شده و توان رادیکال‌بودن و صدالبته بحرانی‌کردن وضعیت را آن‌چنان نیافته است. بی‌شک پروژه‌هایی این‌چنین که سودای حرفه‌ای‌گری تمام‌وکمال ندارند، می‌توانند رادیکال‌بودن و سیاست بوطیقایی خود را در وفاداری بیشتر به جهان شکسپیری از خود نشان دهند؛ وفاداری‌ به روایت یک توفان که وزیدن گرفته و جهان بی‌اعتمادشده مردمان را به بخشایش و رستگاری رهنمون كرده است؛ جهانی دور از مناسبات مادی سرمایه و سلطه، جاری و ساری بر جزیره‌ای پررمزوراز که میان آریل و کالیبان تقسیم شده و جان‌های آزاده‌ای چون میراندا و فردیناند را به‌هم پیوند داده و پراسپرو را به بخشایش می‌رساند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.