برای 29 خرداد، سالروز درگذشت دکتر شریعتی مسلمانوار
ابراهیم اردشیری : میتوان گفت روشنفکری دینی آبشخور تمام نظریات اصلاحطلبانه جامعه است. مهندس بازرگان و دکتر شریعتی جزء اولین کسانی بودند که این ضرورت را دریافتند. در پی هجوم ترجمه افکار دگراندیشان غربی در ایران، بزرگترین سؤالی که برای مخاطبان پیش آمد، این بود که جایگاه نگرش دینی در مواجهه با این نظریات چیست؟ این شد که بعضی برای آشتی بین دین و فلسفه رایج روز، دست به تقریراتی زدند که اولین نوشتارهای روشنفکری دینی معاصر از دل آنها برآمد. امروز ما با پرسشهایی مواجه هستیم از قبیل اینکه چگونه روشنفکری دینی به یک جریان مبدل شد؟ آیا این روند در تاریخ بشر بدیلی هم داشته است یا نه؟ و اساسا میتوان به روشنفکری دینی بهعنوان یک نظریه آتیهدار نگریست؟ در زمان شریعتی کسانی حضور داشتند که هم فلسفهدانتر، هم ادیبتر و هم سخنورتر از او بودند؛ اما چرا شریعتی و کلام او بیشتر شنیده شد و توانست جریانسازی کند؟ معماران آن زمان اندیشه غربی که مشهورترین آنها مارکس، فروید و نیچه بودند، هیچکدام رابطه مثبتی با نگرش دینی نداشتند و در بین اندیشههای آنها میشد رفرنسهایی برای نقد کارآمد در نظام حاکم وقت پیدا کرد. اولین پرسشی که پدید آمد، این بود که آیا باید این نقدها را با همان خصیصه دینستیزی آنها به کار بست یا راهی جز این وجود دارد؟ واقعیت آن روز جامعه ایران دقیقا این بود که بستر فرهنگی جامعه کاملا دینی و متأثر از اتوریتههای مذهبی بود. در این میان، افرادی مانند شریعتی توانستند استرس ناشی از دوراهی دینگریزی و دینزدگی را فرونشانند؛ اتفاقی که در عالم غرب به واسطه تفکرات توماس آکویناس و مارتین لوتر صورتبندی شده بود. امکان دسترسی به تمام افکار در سطح دنیا، باعث میشود پی ببریم که حذف و ممیزی، کارآمدی خود را برای اثبات یک نوع اندیشه از دست داده است. اگر جوان امروز بدون اطلاع از اندیشههای تلطیفشده دینی به سراغ آموزههای غیردینی غربی برود، چهبسا در همان لحظه اول تسلیم شود. اصلاحات در نظریهپردازی دینی به اندازه تاریخ تشیع بدیل داشته است. یکی از مهمترین آنها تفکرات ملاصدرا است که این تفکرات فاصله بین طرد و تکفیر تا تبدیلشدن به دروس الزامی حوزویان را طی کرده است و مطمئنا روشنفکران دینی نباید انتظار داشته باشند بهسرعت پذیرفته شوند. البته منصفانه نیست که هستیشناسی منسجم و اثباتی ملاصدرا را با اندیشههای پراکنده و جزءپرداز و عمدا تمثیلی جریانی که بازرگان، شریعتی و ملکیان همراه دارد، در یک ارزش داوری بسنجیم؛ چراکه بدیهی است فلسفه ملاصدرا، بهعنوان یک هستیشناسی کلنگر، نگره توحیدی زمانه خود را به چالش کشید و ریشه در ابتکارات و تراوشات فکری خود او داشت. درصورتیکه جریان امروزی عمدتا وامدار ترجمه است. بعضیها با آنکه زیاد مطالعه میکنند، جایگاه مطالعه را در خردورزی نمیدانند. مطالعه خردورزی را ایجاد نمیکند، بلکه آن را گسترش میدهد. آنچه باعث خردورزی میشود، مواجهه ناب با هستی است؛ دقیقا چیزی که موجب بهوجودآمدن تجارب ناب درونی میشود. در این میان، ترجمه که اهمیتش را از زیرمجموعه مطالعهبودن میگیرد نیز نمیتواند چنین مواجههای را به وجود آورد و چه مضحک است گفته یک دگراندیش نئومارکسیست که میگفت: «ما لاجرم از طریق ترجمه میتوانیم تفکر کنیم!». شریعتی یکی از عقبههای جریان تأملاتی است که درباره نسبت فرهنگی ما با مشکلات روز است و حذف آن، مانند ندیدهگرفتن بخشی از تاریخ تلاشهای اندیشهورز در این سرزمین تلقی میشود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.