نگاهي به فيلمهاي ايراني شركتكننده در جشنواره كن
تابوي «کن»
مجيد موثقي
خرماپزان جشنواره کن مدتي است به پايان رسيده و «هفتادمين نخل طلا» سر از سرزمين «وايكينگها» درآورده. «روبن اوستلوند» فيلمساز سوئدي كه در سال ٢٠١٤ با فيلم «فورسماژور» برنده «جايزه نوعي نگاه» شد، امسال يكي از مدعيان گرفتن «نخل طلا» بود و با اينكه رقابت تنگاتنگي با فيلمهاي «بيعشق» از روسيه و «١٢٠ ضربه در دقيقه» از فرانسه داشت، اما نگاه مدرن و متفاوت اين فيلمساز كه از زيرمتني انتقادي برخوردار بود، نظر هيئت داوران جشنواره را به خود جلب كرد. «فاتح آكين» نيز با فيلم «محوشدگي» و بازي درخشان «ديانه كروگر» يكي از فيلمهاي جنجالي ٢٠١٧ را به نام خود رقم زد. امسال سينماي ايران توانست دو جايزه را به موزه رنگين سينما اضافه كند. در بخش «نوعي نگاه» كه معمولا آثار متفاوتي در آن به چشم ميخورد، «اوما ترومن» رئيس هيئت داوران بود و از همان روزهاي اول جشنواره فيلم «لرد» ساخته «محمد رسولاف» نگاه همگان را به خود جلب كرد. تصويرسازي و كارگرداني فيلم از قوام خوبي برخوردار است و فيلمنامه در زيرمتن خود پايمالشدن حقوق شهروندي به نام «رضا» را نشان ميدهد كه نميخواهد بهسادگي دستاويز زدوبندهاي جهان اطراف خود شود. زمينخواران با ريختن سم در آب، هزاران ماهي قرمزي را كه او با خون دل پرورش داد به هلاكت ميرسانند. رضا با بحران مالي سختي مواجه است، اما نميخواهد در برابر «نوكيسگان» زانو بزند. سفره خالي او با يك بلهگفتن به رئيس بانك، شوراي روستا و تمام آنها كه قدرت در دستشان است، رنگين ميشود، اما ستيز او با نيروهاي خارجي و جامعه او را تدريجا تكافتاده و منزوي ميکند كه از اين نظر تداعيكننده شخصيت «استوكمان»، قهرمان نمايشنامه «دشمن مردم»، نوشته «هنريك ايبسن» است. امسال در اين بخش بسياري از نامآوران مثل «لوران كانته»، برنده نخل طلا در سال 2008، «تيلور شريدان»، نامزد گلدنگلوب، «کيوشي کوروساوا» و «ماتيو آمالريک» حضور داشتند که در انتها نماينده ايران برنده اين جايزه شد. در بخش آثار كوتاه، فيلم «وقت ناهار» به كارگرداني «عليرضا قاسمي» حضور داشت كه داوري اين دوره به رياست فيلمساز رومانيايي «كريستين منگيو» صورت گرفت و در انتها چينيها برنده «نخل طلاي فيلم کوتاه» شدند. «وقت ناهار» نگاهي انتقادي به معضل اعتياد دارد و دختر و پسر جواني را نشان ميدهد كه نسبت به مرگ مادرشان بيتفاوت هستند. اين فيلم با اينكه از فضاسازي خوبي در كارگرداني برخوردار است، اما ستيز شخصيت اصلي آن، يعني دختر براي بيرونآوردن پنهاني مواد مخدر از دهان مادرِ خود كه تازه فوت كرده است از منطق درستي برخوردار نيست و كاملا بارز است كه فيلمنامه شتابزده و به بهانه يك فرم اجرائي- جشنوارهاي نوشته شده است. ظهور نسلي از انسانها حتي بياحساس نسبت به مرگ والدين خويش هستند، فيلمنامه ديگري را ميطلبيد كه عدم مشاهده درست اين معضل اجتماعي، اين فيلم را به كاري ناپخته تبديل كرده است. آدمهاي اين فيلم سازگار با جامعه بهشدتاحساسي ما نيستند و بازيدربازيهاي اين دختر براي ورود به سردخانه بيمارستان باورپذير نشده است، هرچند كه وجود چنين شخصيتهايي در جهان متوحش امروز قابل تصور است، اما سؤال مهم در تحليل اين فيلم اين است كه آيا كليشههاي تكراري اعتياد و فقر ميتواند توجيه خوبي براي شكستن مرز نسل امروز با والدين باشد؟ اين تلاش با توجه به بازيها، فضاسازي و فيلمبرداري خوب، تبديل به فيلمي متوسط شده بود. بخش «سمينار منتقدين كن» انيميشني به نام «تهران تابو» به كارگرداني «علي سوزنده» را در برنامه جشنواره قرار داد كه مخاطبان ايراني را آزردهخاطر كرد. اين فيلم كه بهتر است نام آن را به «تهران -كليشه» تغيير داد، سيركي از ديالوگها و ميزانسنهاي تكراري و ناپخته است كه نهتنها تابويي را نميشکند، بلكه اطلاعات ناموثقي را به مخاطب خارجي انتقال ميدهد. انديشههاي نابخردانه كارگردان حتي با بازيهاي خوب و تكنيك «روتوسکپي» نتوانسته موجب جبران اين خسران شود. ترديدي نيست كه يكي از دستاوردهاي هنر، توجه به دردمندان و نشاندادن معضلات جامعه است و كسي نميگويد كه تهران شهر تمامعياري براي زندگيکردن است، اما اگر فيلمساز دلايلي براي نشاندادن بدذاتي مردم نداشته باشد، خود يكي از همان شخصيتهاي شرور فيلم خويش خواهد شد و اينگونه هنرمندان با شعار «آزاديخواهي» بيشتر نقاب رياكاري را بر چهره خويش نمايان ميکنند و وقتي پردهها كنار رود، درمييابند نهتنها كشفي در شناسايي مردم خويش نكردهاند، بلكه باعث آزار عدهاي نيز شدهاند. هنر علاوه بر نقدكردن و هوشيار نگاهداشتن مخاطب، قادر به بازكردن دريچههاي اميد براي عموم مردم است وگرنه بهراحتي ميتوان با بيدردي زندگي دردمندانه هر قومي را روي پرده سينما انداخت و مخاطب را با آن فيلم درگير کرد. دليل بزرگي «عباس كيارستمي»، توانايي بالاي او در پالايش روح انسان بود، نه تنها درگيري مخاطب با فيلم وگرنه در همين خيابانهاي اروپا بهراحتي ميتوان «حقوق بشر» را نقد و به چالش كشانيد و فيلمي به نام «اروپا- تابو» ساخت. سينما بازتاب مشاهده درست اقوام مختلف است وگرنه شناخت مردم از راه دور، كارگردان را دستاويز واژههايي چون تابو و از اين قبيل ميكند كه تدريجا خود او و عوامل زحمتكش فيلم را در باتلاق روشنفكرنمايي فروخواهد برد. «آناهيتا قزوينيزاده» با فيلم «آنها» وزنه سنگيني در کارگرداني براي بلندكردن برداشته بود. فيلم در روايت از ريتم كندي برخوردار است و سكانسهاي گلخانه، کبابخوري و تمرين رقص کُردي در غربت، وصلههاي ناجوري از آب درآمدهاند که جهت مشخصي با تنش شخصيت اصلي ندارند. فيلم با توجه به توانايى خوب بازيگر آن با كارگرداني ناپخته تبديل به فيلمي خستهكننده شده بود. اما برادران نجيب «ارک» پديدههاي نوظهور سينماي ايران با فيلم «حيوان» يكي از انسانيترين فيلمهاي جشنواره كن را به نام خود رقم زدند و در بخش «سينهفونداسيون» درخشش خوبي داشتند و کاري را نشان دادند كه از فيلمنامه، كارگرداني و تدوين قواميافتهاي برخوردار بود و نگاه همگان را بهعنوان يك زوج هنري موفق به خود جلب كرد. بهرام و بهمن با يك فضاسازي درست و خلق شخصيتي جذاب و گروتسك، با تصويرسازي درست و فينالي زيبا بحق برنده جايزه شدند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.