كودكان كار و موانع توسعه
سعید برآبادی: همهساله با فرارسیدن 12ژوئن، دولتها و مسئولان از توجه به کودکان کار میگویند و وعده تلاش سیستماتیک را برای مقابله با کارِ کودکان مطرح میکنند. با وجود این، آمارهای جهانی همچنان از وضعیت وخیم کودکانی که به دلایل مختلف مجبور به ورود به بازار کار شدهاند، سخن میگویند. در ایران، نهادها، اِنجیاوها و مؤسسات خیریه گوناگونی در زمینه حمایت از کودکان مشغول به فعالیت هستند؛ اما وضع کودکان کار، لااقل در چهارراهها و خیابانهای شهر، فرقی با قبل نکرده است. کارشناسانی که در این کافهنظر سخن گفتهاند، معتقدند مجبورکردن کودکان به انجام کار بهعنوان یک فعل اقتصادی، میتواند ما را در روند توسعه کشور با اختلال مواجه کند:
بایزید مردوخی اقتصاددان آخرین آمارهای مرکز پژوهشهای مجلس را به یادآوریم که از بازماندن سهمیلیونو 200 هزار کودک از روند تحصیل خبر میداد. کار اجباری کودکان، یکی از منشأهای بازماندن آنها از تحصیل است و این سؤال را در ذهن ایجاد میکند که چرا هنوز خانوادههایی در ایران وجود دارند که استطاعت مالی فرستادن فرزندشان به مدرسه را ندارند. به بیان دیگر، خانوادهای که نتواند معیشت بچههایش را تأمین کند، احتمالا نخواهد توانست آنها را راهی مدرسه کند. در چنین شرایطی قانون اساسی ما، به شکلی انسانی و دموکراتیک، سعی در حل مشکل کرده و وظیفه آموزش کودکان را از ابتدایی تا مدارج بالا، بر عهده دولتها گذاشته است. حتی کشف این مهم، نیازی به چنین آمارهای رسمیای نیز ندارد؛ کافی است در خیابانها راه بروید و انبوهی از کودکان گلفروش یا واکسی را ببینید که به شکلی غریب، یادآور صندلیهای خالیشان در مدارس هستند. با چنین اوصافی، به نظر میرسد توسعهنیافتگی ما در حوزه اقتصاد و بالابودن هزینههای تحصیل برای خانوادههایی که با هزاران مشکل اقتصادی مواجهاند، اصلیترین دلایل چنین آمار نگرانکنندهای است. از سوی دیگر، روند خصوصیسازی آموزش که در سه دهه اخیر شدت گرفته هم گرهی به این معادله کور میافزاید.
سعید معیدفر جامعهشناس اگر در جامعهای، کودکان به هر دلیلی از مراحلی که باید در روند آموزش و تحصیل قرار گیرند، دور شوند و کار اجباری مانع شود که فرایند تعلیم و تربیتی را طی کنند، ما فقط با ایجاد مانع برای گروهی خاص مواجه نیستیم؛ ما عملا با مانعی برای رشد و توسعه جامعه مواجه خواهیم بود. به همین دلیل است که 12 ژوئن بهانهای شده است برای یادآوری منع کار کودکان در کشورهایی که به اصطلاح به آنها توسعهیافته میگویند. میتوان اینطور گفت که کار اجباری کودکان، مانع رشدیافتگی آنها شده و رشدنیافتن آنها، به کُندشدن روند رشد و توسعه جامعه دامن میزند و حلقه این اتصال در آموزش و تعلیم و تربیت کودکان است. بنابراین به نظر میرسد برای متوقفکردن این دور باطل، میتوان به کمک کمپینها و فعالیتهای مردمی در ملزمکردن مسئولان و نهادهای مؤثر امیدوار بود. از یاد نبریم که کار کودک چه از روی اجبار باشد و چه از روی اختیار، نوعی رفتار ناهنجار اجتماعی است که میتواند نه فقط برای خود کودک مشکلاتی را فراهم آورد، بلکه زمینهساز سوءاستفاده بزرگسالان نیز باشد و ازآنجاکه محیطهای کار این افراد، عموما بدون هیچگونه نظارت و حمایتی در خیابانها و چهارراههاست، خطرات جسمی و روحی فراوانی تهدیدشان میکند.
پوران درخشنده کارگردان ارائه هرگونه تصویری از کودکان کار کلیشهای و نخنما به نظر میرسد؛ اما سؤال اینجاست که چرا یک درد اجتماعی، یک مسئله و آسیب اجتماعی باید به موضوعی کلیشهای بدل شود؟ آیا توان مواجهه با آن را نداریم یا بلد نیستیم این معضل را با روشی عملی و علمی حل کنیم؟ به نظر میرسد وقتی سخن از کودکان کار میشود، ما با گروه نهچندان کوچکی از کودکان مواجه هستیم که فارغ از جفایی که در حقشان روا میشود، موانعِ آینده جامعه در مسیر همین توسعه خواهند بود. اهمیت نقش مادری و کانون خانواده در این میان پررنگتر از هرچیز دیگری ست. درست است که بسیاری از نهادها، خواهان بهبود شرایط برای زیست کودکان در جامعه امروز هستند و با فرهنگسازی سعی دارند قدمی هرچند کوچک به سمت جامعه بدون کودک کار بردارند؛ اما واقعیت این است که تا نهاد خانواده و در رأس آن، مادران، جایگاه خود را بازنیابند، فرصت تربیت فرزند که پیشزمینه فرصتسازی برای تربیت یک نسل است، فراهم نمیشود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.